Bán khống là gì?

Các điểm then chốt

• Bán khống (shorting) là hình thức bán một tài sản với mục tiêu sẽ mua lại ở mức giá thấp hơn sau này.

• Bán khống thường đòi hỏi phải vay vốn, nghĩa là cần có ký quỹ ban đầu (tài sản thế chấp), ký quỹ duy trì và trả lãi vay.

• Nhà giao dịch và nhà đầu tư thường sử dụng bán khống để đầu cơ theo biến động thị trường hoặc như một chiến lược phòng ngừa rủi ro nhằm bù đắp tổn thất từ các tài sản khác.

• Bán khống tiềm ẩn nhiều bất lợi, bao gồm rủi ro thua lỗ không giới hạn nếu giá tiếp tục tăng, nguy cơ bị thanh lý bắt buộc, khả năng xảy ra short squeeze và các khoản phí phát sinh như chi phí đi vay.

Giới thiệu

Có rất nhiều cách để tạo lợi nhuận trên thị trường tài chính. Một số nhà giao dịch chú trọng phân tích kỹ thuật, trong khi những người khác đầu tư dựa trên phân tích cơ bản vào doanh nghiệp và dự án.

Thông thường, nhà giao dịch sẽ mua tài sản ở giá thấp và chờ bán ra khi giá tăng để kiếm lời. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu họ đối mặt với một thị trường giá xuống kéo dài, giá liên tục giảm?

Bán khống giúp nhà giao dịch kiếm lợi nhuận khi giá giảm. Mở một vị thế bán khống cũng là một phương thức hiệu quả để kiểm soát rủi ro và phòng ngừa biến động giá đối với các vị thế đang nắm giữ.

Bán khống đã xuất hiện từ thị trường chứng khoán Hà Lan thế kỷ 17 và trở nên nổi bật qua các sự kiện như khủng hoảng tài chính năm 2008 hay short squeeze cổ phiếu GameStop năm 2021, khi nhà đầu tư cá nhân đẩy giá lên cao để gây áp lực lên bên bán khống.

Bán khống là gì?

Bán khống (shorting) là hành động bán một tài sản với kỳ vọng sẽ mua lại ở giá thấp hơn trong tương lai. Nhà giao dịch mở vị thế bán khống dự đoán giá tài sản sẽ giảm — thể hiện quan điểm giá xuống đối với tài sản đó.

Thay vì chỉ nắm giữ tài sản, một số nhà giao dịch lựa chọn bán khống để tận dụng xu hướng giảm giá. Nhờ vậy, bán khống còn giúp bảo toàn vốn trong giai đoạn thị trường đi xuống.

Bán khống phổ biến trên hầu hết các thị trường tài chính như cổ phiếu, hàng hóa, ngoại hối và tiền mã hóa. Cả nhà đầu tư cá nhân lẫn tổ chức giao dịch chuyên nghiệp như quỹ phòng hộ đều thường xuyên sử dụng chiến lược này.

Ngược lại với vị thế bán khống là vị thế mua (long), trong đó nhà giao dịch mua tài sản và kỳ vọng bán ra với giá cao hơn.

Bán khống đáp ứng hai mục đích chính:

• Đầu cơ: đặt cược vào xu hướng giảm giá để kiếm lợi nhuận.

• Phòng ngừa rủi ro: giảm thiểu rủi ro thua lỗ ở các khoản đầu tư khác, chẳng hạn như vị thế mua ở tài sản liên quan (long position).

Dù cổ phiếu là tài sản bán khống phổ biến nhất, chiến lược này cũng áp dụng với tiền mã hóa, trái phiếu hoặc hàng hóa.

Cách thức hoạt động của bán khống

Giả định bạn tin rằng một tài sản tài chính sẽ giảm giá. Bạn gửi ký quỹ, vay một lượng tài sản nhất định và tiến hành bán ra. Khi đó, bạn nắm giữ một vị thế bán khống. Nếu thị trường diễn biến đúng dự đoán và giá giảm, bạn mua lại lượng tài sản đã bán và hoàn trả cho bên cho vay (kèm lãi suất). Lợi nhuận thu về là chênh lệch giữa giá bán ban đầu và giá mua lại.

Ví dụ

Bán khống Bitcoin

Bạn vay 1 BTC và bán với giá 100.000 USD. Khi đó, bạn có vị thế bán khống 1 BTC và phải trả lãi cho khoản vay này. Nếu giá Bitcoin giảm xuống còn 95.000 USD, bạn mua lại 1 BTC và trả cho bên cho vay (thường là sàn giao dịch). Lợi nhuận lúc này là 5.000 USD (sau khi trừ lãi và phí). Ngược lại, nếu giá tăng lên 105.000 USD, việc mua lại 1 BTC sẽ khiến bạn lỗ 5.000 USD, chưa kể hoa hồng và lãi vay.

Bán khống cổ phiếu

Giả sử nhà đầu tư nhận định cổ phiếu XYZ Corp, hiện giao dịch ở 50 USD/cổ phiếu, sẽ giảm giá. Họ vay 100 cổ phiếu và bán lấy 5.000 USD. Nếu giá giảm còn 40 USD, họ mua lại số cổ phiếu này với giá 4.000 USD, trả lại bên cho vay và thu lời 1.000 USD (trừ chi phí). Nếu giá tăng lên 60 USD, mua lại cổ phiếu sẽ tốn 6.000 USD, dẫn đến lỗ 1.000 USD kèm các khoản phí vay hoặc lãi suất.

Các hình thức bán khống

Có hai hình thức bán khống chủ yếu:

• Bán khống có bảo đảm (covered short selling): phải vay và bán cổ phiếu thực — đây là phương pháp tiêu chuẩn.

• Bán khống không bảo đảm (naked short selling): bán cổ phiếu mà không vay trước, rủi ro cao và thường bị hạn chế hoặc cấm do nguy cơ thao túng thị trường.

Điều kiện bán khống

Do bán khống liên quan đến đi vay vốn, nhà giao dịch thường phải thế chấp tài sản thông qua tài khoản ký quỹ hoặc tài khoản hợp đồng tương lai. Nếu bán khống qua sàn giao dịch ký quỹ hoặc môi giới, cần lưu ý các yếu tố sau:

• Ký quỹ ban đầu: Ở thị trường truyền thống, ký quỹ ban đầu thường chiếm 50% giá trị cổ phiếu bán khống. Trong thị trường crypto, mức ký quỹ phụ thuộc nền tảng và đòn bẩy. Ví dụ, với đòn bẩy 5x, vị thế 1.000 USD cần 200 USD làm tài sản thế chấp.

• Ký quỹ duy trì: Đảm bảo tài khoản duy trì đủ tiền để bù đắp rủi ro thua lỗ, thường tính dựa trên tỷ lệ ký quỹ (tổng tài sản ÷ tổng nợ phải trả).

• Nguy cơ bị thanh lý: Nếu tỷ lệ ký quỹ giảm quá thấp, sàn giao dịch hoặc môi giới có thể phát lệnh gọi ký quỹ, yêu cầu nạp thêm tiền hoặc thanh lý vị thế để hoàn trả khoản vay, điều này có thể gây thua lỗ lớn.

Lợi ích của bán khống

Bán khống mang lại nhiều lợi ích cho nhà đầu tư và nhà giao dịch:

• Lợi nhuận khi thị trường đi xuống: nhà giao dịch tận dụng được xu hướng giá giảm, thay vì chỉ kiếm lời khi giá tăng.

• Phòng ngừa rủi ro: giúp bảo vệ danh mục đầu tư bằng cách bù lỗ ở các vị thế mua, đặc biệt khi thị trường biến động mạnh.

• Khám phá giá: Một số ý kiến cho rằng bán khống góp phần điều chỉnh giá cổ phiếu bị thổi phồng, nâng cao hiệu quả thị trường thông qua việc phơi bày thông tin tiêu cực.

• Thanh khoản: Gia tăng hoạt động giao dịch, giúp người mua và bán dễ dàng giao dịch hơn.

Rủi ro của bán khống

Mở vị thế bán khống tiềm ẩn nhiều rủi ro, nổi bật nhất là khoản lỗ tiềm tàng trên lý thuyết là không giới hạn.

Nhiều nhà giao dịch chuyên nghiệp từng phá sản khi bán khống cổ phiếu. Nếu cổ phiếu tăng giá do thông tin bất ngờ, đà tăng có thể nhanh chóng “bẫy” người bán khống (short squeeze).

Các bất lợi khác của bán khống gồm:

• Chi phí đi vay: phí và lãi vay biến động mạnh, nhất là với cổ phiếu khó vay và có nhu cầu lớn.

• Trả cổ tức: Khi bán khống cổ phiếu, bạn phải trả các khoản cổ tức phát sinh trong thời gian giữ vị thế, làm tăng chi phí.

• Rủi ro pháp lý: Các lệnh cấm hoặc hạn chế tạm thời trong khủng hoảng thị trường có thể buộc nhà đầu tư phải đóng vị thế ở mức giá bất lợi.

Các yếu tố thị trường và đạo đức

Bán khống là hoạt động gây tranh cãi. Nhiều ý kiến cho rằng bán khống có thể làm trầm trọng thêm đà suy giảm thị trường hoặc gây tổn hại không công bằng cho doanh nghiệp, nhân viên và cổ đông. Chẳng hạn, bán khống mạnh trong khủng hoảng tài chính 2008 đã dẫn tới lệnh cấm tạm thời ở nhiều nước. Nhưng bên ủng hộ lại cho rằng bán khống giúp minh bạch thị trường bằng cách phơi bày những doanh nghiệp bị định giá quá cao hoặc gian lận.

Cơ quan quản lý cân bằng các vấn đề này thông qua quy định như uptick rule (hạn chế bán khống khi giá giảm mạnh) và yêu cầu công khai các vị thế bán khống lớn. Ở Mỹ, Quy định SHO của SEC điều chỉnh bán khống để ngăn ngừa thao túng, bao gồm cả bán khống không bảo đảm.

Kết luận

Tóm lại, bán khống là chiến lược được áp dụng phổ biến, giúp nhà giao dịch kiếm tiền từ xu hướng giảm giá. Dù phục vụ mục đích đầu cơ hay phòng ngừa rủi ro, bán khống vẫn đóng vai trò quan trọng tại cả thị trường truyền thống lẫn thị trường crypto. Tuy nhiên, cần hiểu rõ các rủi ro và bất lợi như lỗ không giới hạn, short squeeze và chi phí giao dịch.

FAQ

Bán khống vận hành như thế nào?

Bán khống cho phép bạn kiếm lợi khi giá giảm. Nhà giao dịch vay tài sản, bán ở giá hiện tại, sau đó mua lại với giá thấp hơn để trả vay, hưởng chênh lệch làm lợi nhuận.

Những rủi ro chính của bán khống là gì?

Rủi ro lớn nhất là thua lỗ không giới hạn nếu giá tăng, tài sản thanh khoản thấp và thị trường biến động mạnh. Ngoài ra, bán khống dùng đòn bẩy còn có nguy cơ bị thanh lý bắt buộc.

Có gì khác biệt giữa mua vào (long) và bán khống (short)?

Vị thế mua: bạn mua tài sản với mong muốn giá tăng. Vị thế bán khống: bạn bán tài sản vay được, kỳ vọng mua lại với giá rẻ hơn để hưởng lợi nhuận khi giá giảm.

Ai có thể bán khống và thị trường nào cho phép?

Nhà đầu tư đủ điều kiện có thể bán khống tại các thị trường được quản lý như hợp đồng tương lai, ngoại hối và tiền mã hóa. Điều này đòi hỏi đáp ứng tiêu chuẩn quản lý và sử dụng nền tảng được cấp phép.

Ví dụ thực tế về bán khống?

Ví dụ, nếu Bitcoin được giao dịch ở mức 40.000 USD, bạn vay 1 BTC và bán ra. Khi giá giảm xuống 35.000 USD, bạn mua lại 1 BTC và trả lại, thu lời 5.000 USD.

Các hạn chế pháp lý và quy định về bán khống?

Bán khống hợp pháp tại nhiều quốc gia nhưng chịu nhiều quy định khác nhau tuỳ từng nơi. Các hạn chế chính gồm giới hạn khối lượng bán khống, bắt buộc báo cáo với cơ quan quản lý, cấm hoàn toàn khi thị trường biến động mạnh và quy định chống thao túng. Mỗi quốc gia có quy tắc riêng.