Chỉ đến tuổi 99 mới sáng tỏ: "Hướng dẫn tránh rủi ro" cuộc đời được một tỷ phú chứng minh qua 70 năm

Bạn có biết không? Những người thông minh nhất thường thất bại ở những nơi ít ai để ý nhất.

Charlie Munger dùng gần một thế kỷ cuộc đời để giải thích chân lý này. Từ cơn bão đêm năm 1953 đến năm 2022 vẫn còn hoạt động tích cực trên tuyến đầu đầu tư, vị chủ tịch của Berkshire Hathaway đã tổng kết ra ba cái bẫy khiến 99% người từng mắc phải.

Sự sụp đổ của cuộc đời bắt đầu từ một khe hở nhỏ

Thập niên 1950 tại Los Angeles, một luật sư trẻ 29 tuổi đang xây dựng lại cuộc sống của mình. Có nhà, có sự nghiệp, có vợ có con — mọi thứ dường như đang đi đúng hướng. Cho đến cuộc điện thoại từ trường học đó.

Hộp đựng tro cốt của con trai Teddy khiến ông lần đầu hiểu thế nào là “mất mà không thể mất nữa”. Để trả tiền viện phí, ông đã thế chấp nhà. Thời điểm séc đến, điều không thể làm dịu đi là tự do tài chính cũng không thể cứu sống một sinh mạng còn nhỏ. Thậm chí tàn nhẫn hơn, vợ ông đã chọn rời bỏ trong nỗi đau chung.

Năm đó, ông gần như mất tất cả — từ “giai cấp có tài sản” trở thành “kẻ qua đường trên ghế sofa văn phòng”.

Nhưng thảm họa đó dạy cho ông bài học quan trọng nhất: Cuộc sống không bao giờ đột nhiên phá hủy bạn, nó chỉ tích tụ những lỗ hổng bạn bỏ qua, từng chút một thành thành núi lớn.

Ba kẻ giết người vô hình đang cướp đi tương lai của bạn

Trong suốt 70 năm sau, Munger đã quan sát vô số “người thành công” và “kẻ thất bại”. Ông nhận ra, điều quyết định hướng đi của cuộc đời không phải là thiên phú hay may mắn, mà là ba lựa chọn:

Lớp phòng thủ đầu tiên: Nhận diện bản chất của nợ nần

Nợ không phải là công cụ, mà là bẫy dưới vỏ bọc.

Trong thời kỳ Đại khủng hoảng, ông đã thấy người dùng bất động sản để thế chấp mua cổ phiếu, chỉ cần giảm 10% là đủ để họ nhảy từ mái nhà xuống. Trong vụ sụp đổ thị trường nhà đất Hong Kong năm 1997, ông chứng kiến những người mua nhà sang trọng với đòn bẩy gấp 5 lần, mất tất cả trong đợt giảm 60%.

Số liệu nói lên tất cả: bạn có 100 đồng, lỗ 50 đồng thì vẫn còn cơ hội gượng dậy; nhưng nếu bạn vay 100 đồng, đầu tư 200 đồng rồi lỗ 50 đồng, không những mất 100 đồng của chính mình, còn nợ người khác 50 đồng. Điều này không gọi là “lỗ”, mà là “sụp đổ hệ thống”.

Từ phá sản đến tái sinh, Munger đặt ra quy tắc bất di bất dịch: Không bao giờ nợ những khoản “không thể trả nổi”. Ông đã lái xe cũ 20 năm, sống trong căn hộ bình thường 30 năm, đến cuối đời vẫn như vậy. Người khác nói ông “keo kiệt”, ông cười và nói: “Người không có gánh nặng nợ nần mới là người tự do thực sự.”

Lớp phòng thủ thứ hai: Ngừng tiêu hao năng lượng trong cảm xúc

Năm đầu tiên sau ly hôn, Munger không thoát khỏi vòng xoáy “tại sao”. Công việc phân tâm, báo cáo đầu tư không thể tập trung — mỗi lần tự vấn, đều là một sự tiêu hao năng lượng vô ích.

Sau này ông nhận ra, thứ gọi là “kịch bản đẫm máu” chính là tất cả những cảm xúc hút máu đó: cãi nhau với đồng nghiệp vì lời nói vô nghĩa, nhớ nhung vòng bạn bè cũ của người yêu cũ, tranh cãi về quá khứ trong các buổi họp gia đình.

Ông từng thấy một cộng sự thiên tài, vì mâu thuẫn với đối tác, đã mất ba năm để chiến đấu trong vụ kiện “ly hôn”. Khi thắng kiện, thì ngành đã qua thời kỳ đỉnh cao. Ông thắng “lý trí”, nhưng thua cuộc đời.

Từ đó, Munger học được quyết đoán cắt đứt: kẻ tiêu hao thời gian của ông, lập tức chặn liên lạc; việc lãng phí thời gian của ông, lập tức từ bỏ. Đó không phải là lạnh lùng, mà là tôn trọng cuộc sống có hạn của chính mình.

Sự khác biệt giữa người thắng và người thua chính là “phân bổ năng lượng” — một người dành thời gian cho những việc có thể sinh lợi, người kia tiêu tốn năng lượng vào những thứ rối rắm, càng quấy rối càng lún sâu.

Lớp phòng thủ thứ ba: Tránh xa những người kéo bạn xuống hố

Munger nói “kẻ ngu”, không phải là kẻ ngốc, mà là “người không rõ ràng”:

Làm sai quyết định mà không thừa nhận, còn kéo bạn cùng “chịu tội”; coi “bận rộn mù quáng” là nỗ lực, ngày ngày làm thêm giờ mà không hiểu nổi logic căn bản; bị cảm xúc dẫn dắt, hôm nay ghen tỵ chửi đồng nghiệp, ngày mai tham lam dấn thân vào bẫy lớn.

Trước 29 tuổi, ông từng hợp tác đầu tư với một người bạn “nghiện đầu cơ”. Người đó luôn khuyên ông “vay nợ lãi cao để mua cổ phiếu”, cho đến khi người bạn đó bị bắt vì lừa đảo, ông mới sợ hãi. Chỉ cần muộn một chút nữa, ông cũng sẽ dính vào.

Sau này, để chọn đối tác hợp tác, Munger dùng “kiểm tra hoang đảo”: Nếu tôi và người này bị mắc kẹt trên hoang đảo, có thể sống sót không?

Ông không quan tâm đối phương có trí tuệ cao đến đâu, chỉ cần họ thừa nhận sai lầm, giữ lý trí, không để cảm xúc chi phối. Và Buffett có thể hợp tác kéo dài hàng chục năm, chính vì “chúng tôi không lãng phí năng lượng vào những chuyện không liên quan, sai thì nhận, đúng thì kiên trì”.

Bạn không thể đánh thức người giả vờ ngủ, cũng không thể kéo người muốn nhảy xuống hố. Lựa chọn thông minh nhất là quay lưng đi, để không gian tinh thần của bạn lại cho những điều xứng đáng.

Bí mật cuối cùng: Thông minh hơn, quý giá hơn là “kiên trì”

Năm 2022, Munger 98 tuổi, khi được hỏi “bí quyết thành công là gì” tại đại hội cổ đông, ông cười và chỉ nói một từ: Chịu đựng.

Trong đêm hè tuyệt vọng năm 1953, ông hút hết điếu thuốc cuối cùng, trở về văn phòng. Sáng hôm sau, ông nhận một vụ ly hôn, phí chỉ 50 đô la. Ông nghĩ đơn giản: “Trước tiên kiếm 50 đô này, rồi kiếm tiếp 50 đô nữa.”

Mười năm xây dựng lại công ty luật, mười năm cùng Buffett mua Berkshire Hathaway, rồi hàng chục năm sau đó, ông đã trải qua những đợt giảm mạnh của thị trường, các cộng sự nghỉ hưu, vô số lần “dường như sắp thua cuộc”. Nhưng ông chưa từng nghĩ đến bỏ cuộc.

Giờ đây, 99 tuổi, ông vẫn đọc năm cuốn sách mỗi ngày, thảo luận đầu tư với Buffett đến khuya, trên giá sách còn có tranh vẽ thời thơ ấu của Teddy — đó là những thứ cuộc sống chưa thể lấy đi.

Cuộc đời giống như một cuộc đua dài, không phải là ai chạy nhanh nhất, mà là ai có thể chạy đến đích.

Tránh nợ nần, tránh tiêu hao nội lực, chọn đúng người đồng hành, rồi từng bước tiến về phía trước. Thời gian sẽ biến mọi “đắng cay” thành những ký ức ngọt ngào. Đó chính là món quà lớn nhất của cuộc đời 99 năm.