Một đêm giàu có hay mất tất cả? Hiểu rõ ý nghĩa của việc "khoá sàn" là gì

Trong thị trường đầu tư có câu nói cũ: “Mua vào ổn định, bán ra kích thích”. Nhiều người tưởng tượng về việc bán khống, nhưng thường bỏ qua rủi ro chết người tiềm ẩn — đó là squeeze short (kẹp short). Vậy squeeze short là gì? Nói đơn giản, đó là cơn ác mộng của người bán khống, cũng là niềm vui của người mua vào.

Hiểu rõ squeeze short là gì: Từ khái niệm đến hiện tượng

Squeeze short (Short Squeeze, còn gọi là “gáo short”) về bản chất là giá cổ phiếu hoặc tài sản bị bán khống tăng vột lên nhanh chóng, buộc các nhà đầu tư bán khống phải mua bù với giá cao, từ đó đẩy giá tài sản lên cao hơn nữa. Đây là quá trình tự củng cố — thua lỗ của người bán khống càng nhiều, lực mua để đóng vị thế càng mạnh, giá cổ phiếu càng tăng nhanh.

Để hiểu squeeze short là gì, trước tiên cần nắm rõ ba cách phổ biến để bán khống:

Cho vay cổ phiếu bán ra: Mượn cổ phiếu từ các cổ đông lâu dài, trả lãi, rồi khi giá giảm mua lại để hoàn trả cho chủ sở hữu cổ phiếu.

Hợp đồng futures hoặc CFD: Giao dịch ký quỹ để bán khống, khi đáo hạn hoặc thua lỗ quá mức sẽ đối mặt với rủi ro bị buộc đóng vị thế.

Rủi ro nằm ở đâu: Dù dùng phương thức nào, khi giá cổ phiếu tăng vượt dự kiến, nếu ký quỹ không đủ sẽ bị nhà môi giới buộc mua bù, chính là dấu hiệu của squeeze short sắp xảy ra.

Chìa khóa của squeeze short là phản ánh sự mất cân bằng lực lượng trên thị trường. Khi các vị thế bán khống quá tập trung, không đều, bất kỳ lực mua tích cực nào cũng có thể gây ra chuỗi đóng vị thế, tạo ra tình trạng “đạp đổ phe short”.

Bài học lịch sử: Hai vụ squeeze short kinh điển

Sự kiện GME — Liên minh nhà đầu tư nhỏ lẻ chống lại Wall Street

Năm 2020, chuỗi bán lẻ game GME gặp khó khăn do suy thoái kinh doanh. Doanh nhân Ryan Cohen của Canada vào ban giám đốc, cổ phiếu từ mức một chữ số tăng gần 20 USD. Các tổ chức Wall Street ngay lập tức phát hành báo cáo dự đoán giảm giá, cho rằng cổ phiếu bị định giá quá cao, bắt đầu bán khống ồ ạt.

Điều mà Wall Street không ngờ là, GME có vốn cổ phần nhỏ, lượng lưu hành hạn chế, lượng cổ phiếu vay bán khống đạt tới 140% lượng cổ phiếu lưu hành. Con số này đã kích hoạt các nhà đầu tư trên diễn đàn WS B (Wall Street Bets). Họ kêu gọi nhà đầu tư nhỏ lẻ mua vào, quyết tâm “khiến Wall Street phải thua cuộc”.

Kết quả không thể kiểm soát: ngày 13/1/2021, giá tăng 50% lên 30 USD, trong vòng hai tuần, ngày 28/1, đạt đỉnh 483 USD. Các nhà bán khống bị buộc mua bù do thiếu ký quỹ, theo truyền thông, họ thiệt hại hơn 5 tỷ USD trong vụ này.

Chỉ một tuần sau, giá cổ phiếu giảm mạnh, mất hơn 80% từ đỉnh. Sau đó, cộng đồng WSB lại tạo ra các kịch bản tương tự như AMC, Blackberry — các công ty có tỷ lệ bán khống cao đều tăng vọt rồi giảm mạnh trong thời gian ngắn.

Tesla — Sự thay đổi căn bản của nền tảng mang lại squeeze short

Một dạng squeeze short khác thể hiện qua sự thay đổi căn bản của nền tảng. Tesla là ví dụ điển hình.

Trong thời gian dài, dù được xem là ông lớn trong lĩnh vực xe điện, Tesla vẫn lỗ liên tục, doanh số hạn chế, thu hút nhiều vị thế bán khống. Trở thành một trong những cổ phiếu có giá trị bán khống lớn nhất thị trường.

Đến điểm ngoặt năm 2020: công ty chuyển từ lỗ thành lãi, nhà máy siêu lớn ở Thượng Hải mang về doanh thu bùng nổ, giá cổ phiếu bắt đầu tăng vọt. Chỉ trong nửa năm, giá từ 350 USD tăng lên 2318 USD, gấp gần 6 lần. Sau đó, thực hiện chia tách 1 cho 5, giá cổ phiếu trong vòng 1 năm từ hơn 400 USD tăng lên trên 1000 USD (đỉnh 1243 USD).

Chỉ trong hai năm, giá Tesla tăng gần 20 lần. Thua lỗ của các nhà bán khống không thua kém gì vụ GME.

Phía sau squeeze short: Tại sao thị trường lại xảy ra tình trạng này?

Squeeze short không tự nhiên sinh ra, thường cần một số điều kiện then chốt:

Vị thế bán khống tập trung cao: Khi một cổ phiếu có vị thế bán khống chiếm hơn 50% lượng cổ phiếu lưu hành, thị trường trở thành mục tiêu săn đuổi. Các vị thế nhỏ thường không đáng kể, nhưng bán khống quá tập trung như kho chứa đầy thuốc súng, chỉ cần tia lửa cũng có thể gây nổ.

Sự chú ý của thị trường cực cao: Sự kiện GME trở thành kinh điển vì sức mạnh tập trung của nhà đầu tư nhỏ lẻ và sự lan tỏa của mạng xã hội. Khi nhiều nhà đầu tư cùng bán khống một cổ phiếu, các nhà thao túng ngược lại có thể lợi dụng để tạo ra cơ hội squeeze short.

Thay đổi về cơ bản hoặc tin tức: Như Tesla, sự biến đổi trong ngành hoặc kết quả kinh doanh của công ty có thể kích hoạt lực mua vào, cuối cùng dẫn đến squeeze short.

Khi gặp tình trạng squeeze short, nên làm gì?

Đối với nhà đầu tư bán khống, squeeze short là nỗi sợ lớn nhất. Làm thế nào để tự bảo vệ trong các tình huống cực đoan này?

Thứ nhất, theo dõi vị thế bán khống: Nếu tỷ lệ bán khống vượt quá 50% lượng cổ phiếu lưu hành, dù giá có vẻ yếu trong ngắn hạn, cũng nên chủ động mua bù để cắt lỗ. Lợi nhuận nhỏ, thua lỗ nhỏ không quan trọng, sống sót mới là chiến thắng.

Thứ hai, quan sát tín hiệu kỹ thuật: Chỉ số RSI là tham khảo quan trọng. Khi RSI dưới 20 vào vùng quá bán, cho thấy giá đã rời khỏi phạm vi hợp lý, khả năng đảo chiều cao. Lúc này, người bán khống nên rút lui ngay, nếu không, khi squeeze bắt đầu, thiệt hại sẽ tăng vọt.

Thứ ba, nếu chọn tham gia mua vào theo xu hướng để squeeze short: Phải liên tục theo dõi xem các vị thế bán khống có đang mua bù không. Nếu vị thế bán khống không giảm mà còn tăng, nghĩa là squeeze vẫn còn tiếp diễn. Nhưng khi thấy các vị thế bán khống bắt đầu mua bù, nên chốt lời ngay, vì đợt tăng này chỉ là mua đầu cơ đẩy giá, chưa phản ánh nền tảng thực, giá sẽ quay về mức hợp lý.

Làm thế nào để tránh rủi ro squeeze short, an toàn bán khống và kiếm lợi?

Vì rủi ro squeeze short quá lớn, nhà đầu tư nên làm gì để tránh?

Chọn các chỉ số lớn hoặc cổ phiếu vốn lớn: Những tài sản này có lượng lưu hành lớn, khó hình thành vị thế bán khống tập trung, rủi ro squeeze short tương đối kiểm soát được.

Chờ đợi phản hồi kỹ thuật để bán khống: Trong thị trường giảm, không vội bán khống, chờ đợi phản hồi kỹ thuật sau đó mới vào, tỷ lệ thành công cao hơn.

Ưu tiên dùng hợp đồng CFD chênh lệch: So với vay cổ phiếu để bán khống dễ bị buộc mua bù, CFD dựa trên ký quỹ, nhà đầu tư có thể tự kiểm soát đòn bẩy, rủi ro dễ kiểm soát hơn.

Chiến lược phòng ngừa rủi ro: Giữ đồng thời cổ phiếu tiềm năng để mua vào và bán khống chỉ số lớn, nếu cổ phiếu tăng vượt quá chỉ số hoặc cổ phiếu giảm ít hơn chỉ số, sẽ có lợi nhuận ổn định, cân bằng rủi ro hiệu quả.

Chìa khóa của squeeze short là gì? Chính là điểm yếu chết người của người bán khống — tưởng chừng là phán đoán hợp lý, nhưng trước cảm xúc thị trường, lại trở nên yếu ớt. Đối với nhà đầu tư, quan trọng hơn việc dự đoán đúng hướng đi của thị trường là biết rút lui đúng thời điểm để bảo toàn vốn.