Khi AI học cách tự chi tiền, các tập đoàn lớn đã âm thầm bắt đầu cuộc chiến.

Nguồn: Tiger Research

Tác giả: Ekko 、Ryan Yoon

Tiêu đề gốc: Hạ tầng Thanh toán cho AI Agent: Hướng đi của Crypto và Big Tech

Biên dịch và tổng hợp: BitpushNews

Thời đại do AI dẫn dắt, tự động hóa chiếm lĩnh đang đến gần. Để tự động hóa thực sự “tự chủ”, nó phải có khả năng thanh toán gốc. Thị trường đã bắt đầu chuẩn bị cho sự chuyển đổi này.

Quan điểm cốt lõi

• Chủ thể thanh toán đang chuyển từ con người sang AI Agent, khiến hạ tầng thanh toán trở thành yếu tố cốt lõi để đạt được sự tự chủ thực sự.
• Các ông lớn công nghệ (bao gồm Google AP2 và OpenAI ủy thác thanh toán) đang thiết kế hệ thống thanh toán tự động dựa trên phê duyệt trên nền tảng hiện có.
• Tiền mã hóa (thông qua ERC-8004 và x402) sử dụng nhận dạng dựa trên NFT và hợp đồng thông minh để thực hiện mô hình thanh toán không trung gian.
• Các ông lớn công nghệ ưu tiên tính tiện lợi và bảo vệ người tiêu dùng, trong khi tiền mã hóa nhấn mạnh quyền chủ quyền của người dùng và khả năng thực thi Agent cấp cao hơn.
• Vấn đề then chốt trong tương lai là: Thanh toán do nền tảng kiểm soát hay do giao thức mở thực thi.

1. Thanh toán không còn là đặc quyền của con người

Nguồn: macstories (do Federico Viticci cung cấp)

Gần đây, “OpenClaw” đã thu hút sự chú ý rộng rãi. Khác với các hệ thống AI chủ yếu như ChatGPT hay Gemini chịu trách nhiệm truy xuất và tổ chức thông tin, OpenClaw có khả năng cho AI Agent trực tiếp thực thi nhiệm vụ trên máy tính cá nhân hoặc máy chủ của người dùng.

Thông qua các nền tảng nhắn tin tức thời như WhatsApp, Telegram và Slack, người dùng có thể gửi lệnh, Agent tự động thực hiện các nhiệm vụ bao gồm quản lý email, phối hợp lịch và duyệt web.

Vì hoạt động như phần mềm mã nguồn mở, không bị ràng buộc vào nền tảng cụ thể, OpenClaw giống như một trợ lý AI cá nhân. Kiến trúc này được ưa chuộng nhờ tính linh hoạt và khả năng kiểm soát của người dùng.

Tuy nhiên, vẫn còn một hạn chế quan trọng: để AI Agent đạt được tính tự chủ hoàn toàn, chúng phải có khả năng thực hiện thanh toán. Hiện tại, Agent có thể tìm kiếm sản phẩm, so sánh lựa chọn và thêm hàng vào giỏ hàng, nhưng việc phê duyệt thanh toán cuối cùng vẫn cần sự chấp thuận của con người.

Lịch sử cho thấy, hệ thống thanh toán được thiết kế xung quanh hành vi của con người. Trong môi trường do AI Agent dẫn dắt, giả định này không còn phù hợp nữa. Nếu tự động hóa muốn trở nên hoàn toàn tự chủ, Agent phải có khả năng tự đánh giá, phê duyệt và hoàn tất giao dịch trong phạm vi các giới hạn đã định.

Nhận thức được sự chuyển đổi này, các ông lớn công nghệ và các dự án gốc crypto đã ra mắt các khung công nghệ nhằm thực hiện thanh toán cấp Agent trong vòng một năm qua.

2. Các ông lớn công nghệ: Xây dựng thanh toán Agent dựa trên hạ tầng hiện có

Tháng 1 năm 2025, Google giới thiệu AP2 (Giao thức Thanh toán Agent 2.0), mở rộng hạ tầng thanh toán AI Agent của họ. Mặc dù OpenAI và Amazon cũng đã đề cập đến các kế hoạch liên quan, nhưng Google là công ty lớn duy nhất hiện có khung thực thi có cấu trúc rõ ràng.

AP2 chia quá trình giao dịch thành ba tầng ủy quyền (Mandate Layers). Cấu trúc này cho phép giám sát và kiểm toán độc lập từng giai đoạn:

1. Ủy quyền ý định (Intent Mandate): Ghi lại những gì người dùng muốn làm.
2. Ủy quyền giỏ hàng (Cart Mandate): Định nghĩa cách thực hiện mua hàng theo quy tắc đã đặt.
3. Ủy quyền thanh toán (Payment Mandate): Thực hiện chuyển khoản thực tế.

Ví dụ về hoạt động của Google AP2

Giả sử Ekko yêu cầu AI Agent của Google Shopping “tìm và mua một chiếc áo khoác đông dưới 200 USD”.

• Ủy quyền ý định: Ekko chỉ thị AI Agent mua “một chiếc áo khoác đông, ngân sách tối đa 200 USD”. Thông tin này được ghi nhận dưới dạng hợp đồng số trong chuỗi, gọi là ủy quyền ý định.
• Ủy quyền giỏ hàng: AI Agent theo dõi ý định, tìm kiếm trong các nhà bán lẻ hợp tác các sản phẩm phù hợp “áo khoác đông” và “ngân sách tối đa 200 USD”, rồi thêm các mặt hàng phù hợp vào giỏ.

“Đã chọn: áo khoác đông”, “Xác nhận giá: 199 USD (phù hợp ngân sách ✓)”

Đã thêm vào giỏ hàng, “địa chỉ giao hàng đã xác nhận”.

• Ủy quyền thanh toán: Ekko xác nhận các mặt hàng AI Agent chọn và nhấn nút phê duyệt thanh toán. 199 USD được xử lý qua Google Pay. Hoặc, AI Agent cũng có thể tự động hoàn tất thanh toán trong phạm vi tham số đã định.

Trong toàn bộ quá trình, người dùng không cần nhập thêm thông tin. Hệ thống này hoạt động dựa trên Google Pay, sử dụng thông tin thẻ đã đăng ký trước và địa chỉ giao hàng đã lưu. Nhờ dựa vào thông tin xác thực của người dùng đã đăng ký, AP2 giảm thiểu rào cản gia nhập và đơn giản hóa quá trình phổ biến.

Nguồn: Google

Tuy nhiên, hiện Google chỉ hỗ trợ các công ty trong mạng lưới đối tác của họ thực hiện thanh toán dựa trên Agent. Do đó, phạm vi sử dụng vẫn giới hạn trong hệ sinh thái kiểm soát, hạn chế khả năng tương tác mở rộng và truy cập mở.

3. Tiền mã hóa: Tự quản lý và trao đổi mở

Lĩnh vực crypto cũng đang phát triển hạ tầng thanh toán cho AI Agent, nhưng theo cách khác biệt so với các ông lớn. Các nền tảng lớn xây dựng niềm tin trong hệ sinh thái kiểm soát, còn lĩnh vực crypto bắt đầu từ một vấn đề khác: AI Agent có thể được tin tưởng mà không dựa vào nền tảng trung tâm không?

Hai tiêu chuẩn cốt lõi nhằm đạt mục tiêu này là ERC-8004 của Ethereum và x402 của Coinbase.

Kết hợp danh tính và thanh toán

Trước tiên là tầng danh tính. Giống như con người cần ID để truy cập dịch vụ số, AI Agent chạy trên blockchain cũng phải có khả năng nhận diện. ERC-8004 đảm nhiệm vai trò này.

Nó được phát hành dưới dạng NFT, nhưng không phải như các tác phẩm nghệ thuật sưu tập, mà như một chứng nhận chứa dữ liệu danh tính có cấu trúc. Mỗi token gồm ba phần:

1. Danh tính (Identity)
2. Uy tín (Reputation)
3. Xác thực (Validation)

Các yếu tố này tạo thành một giấy chứng nhận danh tính có thể xác thực trên chuỗi. Trong thương mại điện tử, các bên tham gia sẽ xem xét điểm đánh giá và lịch sử giao dịch trước khi thực hiện, và logic này cũng áp dụng cho AI Agent. ERC-8004 cung cấp cho Agent các chứng nhận có thể xác thực, cho phép các Agent khác đánh giá tính phù hợp của giao dịch dựa trên dữ liệu minh bạch.

Tuy nhiên, chỉ có danh tính chưa đủ để chuyển giá trị, còn cần một cơ chế thanh toán. Vai trò này do x402 đảm nhận.

Nếu ERC-8004 là giấy chứng nhận danh tính số, thì x402 chính là kênh thanh toán. Được Coinbase phát triển, x402 là tiêu chuẩn thanh toán gốc crypto dành cho AI Agent. Nó cho phép Agent tự thực hiện các giao dịch bằng stablecoin.

Chức năng cốt lõi là tự động thực thi hợp đồng thông minh. Các điều kiện như “tự động chuyển tiền khi đáp ứng tiêu chuẩn định sẵn” được nhúng trực tiếp vào mã. Khi điều kiện thỏa mãn, việc thanh toán sẽ diễn ra mà không cần can thiệp của con người.

Khi kết hợp ERC-8004 dùng cho danh tính và x402 dùng cho thanh toán, AI Agent có thể xác thực đối tác và thực hiện giao dịch mà không dựa vào nền tảng trung tâm. Sự tin tưởng và thanh toán được xử lý ở cấp giao thức, không phải do nền tảng kiểm soát.

Ví dụ về giao dịch thương mại giữa các Agent dựa trên ERC-8004 và x402

Giả sử trong một môi trường AI Agent tương lai gần: Ekko chỉ thị AI Agent của mình (Agent A) mua một chiếc laptop cũ với ngân sách tối đa 800 USD. Thị trường có hệ thống AI Agent riêng (Agent B), trực tiếp liên lạc với Agent của Ekko để thực hiện giao dịch.

1. Xác thực lẫn nhau:

Trước giao dịch, hai Agent xác minh chứng nhận của nhau và xác nhận sản phẩm phù hợp yêu cầu.

• Kiểm tra danh tính: qua NFT ERC-8004
• Agent của Ekko: điểm uy tín 72, số dư xác nhận 800 USD
• Agent của người bán: điểm uy tín 70, xác nhận tồn kho phù hợp
• Kết quả: cả hai đều được phép tiến hành giao dịch.

• Quản lý hợp đồng thông minh:

Sau khi xác minh, giao dịch bắt đầu. Mỗi Agent tương tác qua x402 để chuyển và xác nhận tiền.

• Tạm giữ: 800 USD chuyển từ ví của Agent Ekko vào hợp đồng thông minh.
• Khóa điều kiện: số tiền giữ nguyên trạng cho đến khi xác nhận nhận hàng.
• Giải phóng: sau khi xác nhận giao hàng, 800 USD tự động chuyển cho người bán.

• Thanh toán và cập nhật uy tín (x402 và NFT uy tín được cập nhật):

Sau khi thanh toán, hồ sơ uy tín của hai Agent đều được cập nhật.

• Agent của Ekko: uy tín từ 72 lên 80 (+5 giao hàng nhanh, +3 phù hợp mô tả)
• Agent của người bán: uy tín từ 70 lên 78 (+5 giao hàng nhanh, +3 phù hợp mô tả)
• Các đánh giá mới được ghi vào NFT ERC-8004 của từng Agent.

Trong toàn bộ quá trình, không có trung gian tham gia, không cần sự phê duyệt của nền tảng. Hai AI Agent giao dịch trực tiếp dựa trên xác thực và thanh toán dựa trên blockchain. Đây phản ánh mô hình kinh doanh Agent dựa trên crypto nguyên bản.

4. Các ông lớn công nghệ vs tiền mã hóa: Khác biệt trong lĩnh vực vận hành của AI Agent

Kiểm soát vs mở

Google AP2 đại diện cho mô hình kiểm soát dành cho các đối tác được phê duyệt.

Google giới hạn thị trường trong các doanh nghiệp đã qua kiểm duyệt nhằm bảo vệ người tiêu dùng. Dù có khung phê duyệt có cấu trúc, hành vi của Agent vẫn không thể hoàn toàn đảm bảo. Khác với hệ thống xác định rõ ràng dựa trên đầu ra, hành vi của AI Agent mang tính xác suất.

Nếu Agent kết nối với đối tác không đáng tin cậy và xảy ra lỗi giao dịch, trách nhiệm cuối cùng có thể thuộc về nhà cung cấp hạ tầng thanh toán. Để giảm thiểu rủi ro lỗi xuống chỉ còn 0.01%, Google có động lực thu hẹp hệ sinh thái của mình. Hệ sinh thái hạn chế này tăng tính ổn định và khả năng quản lý, nhưng cũng có thể giới hạn khả năng tự vận hành của Agent trong thị trường rộng hơn, tối ưu hóa qua nhiều lựa chọn.

Ngược lại, ERC-8004 và x402 phản ánh một kiến trúc mở hơn. Mô hình crypto hướng tới khả năng không cấp phép và khả năng tương tác, chứ không bị ràng buộc vào nền tảng.

Hiệu quả và ứng dụng

AI Agent vẫn đang trong giai đoạn phát triển sơ khai. Việc thực hiện liền mạch từ yêu cầu phức tạp đến thanh toán tự động chưa thể hoàn toàn đạt được. Tuy nhiên, dài hạn, dự kiến Agent sẽ tự quản lý các hoạt động tiêu dùng hàng ngày. Ví dụ, người dùng có thể chỉ thị Agent mua sắm hàng hóa, Agent sẽ đánh giá lượng tồn kho và tự động hoàn tất mua hàng.

Các nền tảng lớn có thể cố gắng tổng hợp các kênh bán lẻ chính để hỗ trợ mô hình này trong môi trường kiểm soát. Phương pháp này có thể đảm bảo các hoạt động hàng ngày đáng tin cậy trong khung kiểm soát. Tuy nhiên, để tích hợp tất cả các đối tác tiềm năng (bao gồm các nhà bán hàng nhỏ, trang web độc lập, giao thức tài chính phi tập trung và sàn giao dịch), hệ sinh thái đóng sẽ gặp hạn chế về cấu trúc.

Ngoài ra, nếu nội dung số ngày càng chuyển sang mô hình trả phí truy cập, Agent có thể cần thực hiện các micro-payments tần suất cao. Tiêu chuẩn mở trong crypto có thể có lợi thế về cấu trúc. Ví dụ, một AI Agent có thể mua 1.000 hình ảnh do nhà sáng tạo tạo ra với giá 0.01 USD mỗi ảnh, hoặc trả 1 USD để truy cập một bài nghiên cứu. Đối với các khoản thanh toán nhỏ, có thể lập trình, tiêu chuẩn crypto nguyên bản có thể cung cấp hiệu quả vận hành cao hơn.

Tuy nhiên, việc không có tổ chức trung tâm cũng mang lại những đánh đổi. Tiêu chuẩn đánh giá danh tính phải được xây dựng theo cách phi tập trung, không có một thực thể nào chịu trách nhiệm cuối cùng về thất bại. Việc cân bằng giữa mở và trách nhiệm vẫn là một thách thức thiết kế quan trọng, phụ thuộc vào mức độ trưởng thành của công nghệ và khả năng dễ sử dụng.

Tóm lại

Các ông lớn công nghệ và lĩnh vực crypto đều hướng tới mục tiêu chung: xây dựng hệ thống AI Agent tự chủ trong kinh doanh. Sự khác biệt nằm ở kiến trúc. Các công ty lớn thiên về hệ thống đóng, kiểm soát, còn lĩnh vực crypto thúc đẩy mô hình mở dựa trên giao thức.

Đây không phải là cuộc chơi thắng-thắng rõ ràng, mà nhiều khả năng sẽ phát triển theo hướng tương tác giữa hai phương thức. Trong giai đoạn tiến bộ công nghệ hiện tại, các phát triển liên tục cần đặt sự đáng tin cậy và trải nghiệm người dùng lên hàng đầu.