Những người sáng lập các công ty có giá trị hơn 5 tỷ USD trước tuổi 23 đều có những đặc điểm chung nào?

Tiêu đề gốc: Out Of Distribution Tác giả gốc: @richzou Dịch: Peggy, BlockBeats

Tác giả gốc:律动BlockBeats

Nguồn gốc:

Chuyển ngữ:火星财经

Bài viết này nhằm trả lời câu hỏi: Những người sáng lập ra các công ty trị giá hàng tỷ đô la khi mới chỉ đôi mươi, họ có những đặc điểm chung nào?

Dưới đây là nội dung chính:

Tuần trước, tôi đã đọc một nghiên cứu về hồ sơ các nhà sáng lập, thống kê 20 người đã thành lập các công ty trị giá trên 50 tỷ USD khi mới 23 tuổi hoặc sớm hơn. Thật ra, họ còn rất trẻ. Tuần này, tôi lại xem tập thứ hai, cũng là các nhà sáng lập các công ty trị giá 50 tỷ USD, nhưng tuổi khi bắt đầu sáng lập cao hơn, từ 24 đến 29 tuổi.

Trong danh sách có nhiều tên quen thuộc: Vlad Tenev của Robinhood, Tobi Lütke của Shopify, Brian Armstrong của Coinbase, Brian Chesky của Airbnb, Pavel Durov của Telegram, Ivan Zhao của Notion, Tony Xu của DoorDash, Ben Silbermann của Pinterest, Apoorva Mehta của Instacart, Tom Preston-Werner của GitHub, v.v.

Tôi luôn tin vào một kiểu người: “những cá nhân ngoài phân phối thống kê” (out-of-distribution individuals). Theo tôi, đây là tín hiệu sớm nhất và đáng tin cậy nhất để nhận diện tiềm năng — quan trọng hơn cả nền tảng học vấn hay quá trình làm việc trước đó, thường còn có giá trị tham khảo hơn.

Khi đọc liên tiếp câu chuyện của 25 nhà sáng lập này, sẽ thấy một mô hình rất rõ ràng: Họ gần như không có hồ sơ theo mẫu “mẫu mực” của doanh nhân. Nhiều người không có nền tảng danh tiếng, CV không đẹp, thậm chí trong hệ thống tuyển dụng truyền thống, có thể còn bị loại ngay vòng đầu. Nhưng cuối cùng, họ lại tạo ra những công ty mang tính thời đại.

Vấn đề là: Chúng ta thực sự nên tìm kiếm điều gì? “Ngoài phân phối thống kê” nghĩa là gì?

Nếu tóm tắt đặc điểm chung của họ, có thể chia thành ba từ khóa: chấn thương (trauma), đa dạng thần kinh (neurodivergence), và khả năng đa lĩnh vực (polymathic range).

Khi đọc hết câu chuyện của 25 nhà sáng lập này, sẽ nhận thấy một quy luật gần như không thể bỏ qua: hầu hết mỗi người đều sở hữu ít nhất một trong ba đặc điểm đó, và những nhà sáng lập hàng đầu thường có cả ba.

Chấn thương (Trauma)

Nhiều khi, thế giới đã làm vỡ một thứ gì đó khi bạn còn rất nhỏ, và những vết thương đó sau này lại trở thành cấu trúc chịu lực.

Vlad Tenev, sáng lập Robinhood, sinh ra ở Bulgaria thời cộng sản. Khi còn nhỏ, cha anh đã sang Mỹ, hai người xa cách hai năm. Sau đó, gia đình đoàn tụ ở Mỹ, nhưng cuộc sống rất khó khăn, sống trong ký túc xá sinh viên, không có người giúp việc, cậu Vlad chỉ theo cha đến phòng máy tính của trường vì không còn nơi nào khác.

Trong khi đó, ở Bulgaria, ông bà của anh chứng kiến khoản tiết kiệm bị mất giá nghiêm trọng do lạm phát phi mã, đến mức họ bắt đầu đúc đồng để giữ giá trị.

Sau này, anh sáng lập Robinhood. Triết lý cốt lõi của công ty rất đơn giản: Hệ thống tài chính không nên chỉ dành cho số ít người.

Câu chuyện của Ara Mahdessian, sáng lập ServiceTitan, cũng tương tự.

Anh sinh ra ở Tehran thời chiến tranh Iran-Iraq, gần chiến trường đến mức nghe thấy tiếng nổ. Khi còn trong bụng mẹ, cả gia đình đã chạy trốn sang California. Cha anh sau này làm thợ sửa ống nước, nhưng kinh doanh nhỏ gặp nhiều khó khăn: rào cản ngôn ngữ, thủ tục phức tạp, thiếu phần mềm phù hợp.

Ara lớn lên trong những vấn đề đó. Sau này, anh sáng lập ServiceTitan, nền tảng phần mềm quản lý cho các ngành dịch vụ địa phương như thợ sửa ống nước, thợ điện.

Anh không phát hiện ra vấn đề sau này, mà đã sống trong đó từ nhỏ.

Các câu chuyện tương tự liên tục xuất hiện:

Tony Xu, sáng lập DoorDash, di cư từ Trung Quốc sang Mỹ khi mới 5 tuổi. Mẹ anh làm trong nhà hàng Trung Quốc. Khi 9 tuổi, anh đã rửa chén, dọn bàn, chùi nồi, thậm chí sửa máy tính tiền hỏng.

Brian Armstrong, sáng lập Coinbase, sau khi tốt nghiệp đại học, sống một năm ở Argentina, chứng kiến lạm phát phi mã phá hủy tiết kiệm của người bình thường. Trở về Mỹ, anh sáng lập Coinbase.

Brian Chesky của Airbnb từng không đủ tiền thuê nhà ở San Francisco, phải cho thuê đệm hơi cho người lạ — chính là đêm đầu tiên của Airbnb.

Apoorva Mehta, sáng lập Instacart, sinh ra ở Jodhpur, Ấn Độ, lớn lên ở Libya, rồi chuyển đến Hamilton, Canada khi 14 tuổi. Mẹ anh thường bắt anh đi mua đồ trong mùa đông, rất ghét. Sau này, anh sáng lập Instacart.

Pavel Durov thời thơ ấu di chuyển giữa Nga và Ý, luôn cảm giác là “kẻ ngoại lai”. Sau này, anh sáng lập Telegram.

Các công ty này đều phản ánh phần nào trải nghiệm cá nhân của nhà sáng lập. Đó không phải là câu chuyện lãng mạn hóa về khởi nghiệp, mà là mối liên hệ rất cụ thể, gần như tất yếu.

Chấn thương thường mang lại hai khả năng cực kỳ quý giá:

Thứ nhất, khả năng kết nối cảm xúc với vấn đề. Không phải phân tích kinh doanh trừu tượng, mà là cảm nhận trực tiếp bằng cơ thể: nơi nào của thế giới có vấn đề, và cần sửa chữa.

Thứ hai, khả năng chịu đựng đau đớn. Khởi nghiệp vốn là công việc tiêu hao ý chí rất lớn. Phần lớn người bỏ cuộc giữa chừng, còn những người kiên trì thường đã quen chịu áp lực từ sớm.

Đa dạng thần kinh (Neurodivergence)

Tiếp tục, ta sẽ thấy một mô hình khác lặp lại: nhiều nhà sáng lập vĩ đại không thành công trong hệ thống giáo dục hay môi trường làm việc truyền thống.

Tôi gọi đặc điểm này là đa dạng thần kinh (neurodivergence). Tất nhiên, đây không nhất thiết là khái niệm y học chính thức. Nhưng rõ ràng, não của họ vận hành theo cách khác, góc nhìn về thế giới “ngược chiều”, dễ bị cuốn hút, dễ tập trung, và khó hòa nhập trong cấu trúc cố định.

Tobi Lütke, sáng lập Shopify, là ví dụ điển hình. Anh không có bằng đại học. Giáo viên từng nghĩ anh có vấn đề học tập. Vì vậy, anh chỉ hoàn thành đủ yêu cầu để qua môn, còn lại dành thời gian viết mã. Từ 11 tuổi, anh tự học lập trình, tự hàn phần cứng máy tính, chỉnh sửa mã game.

Trường học không thay đổi anh, chỉ là không thể chứa nổi anh.

Sau này, khi vận hành một cửa hàng bán ván trượt trực tuyến, anh phát hiện phần mềm thương mại không đáp ứng nhu cầu, nên tự viết hệ thống riêng. Công cụ này sau đó phát triển thành Shopify, nền tảng cung cấp hạ tầng xây dựng và vận hành thương mại điện tử.

Jack Dorsey, đồng sáng lập Twitter, cũng có trải nghiệm tương tự.

Anh bị cộc lặp, rất nhút nhát, là kiểu học sinh dễ bị bỏ quên trong lớp. Nhưng anh rất tò mò về hệ thống vận hành của thành phố. Anh nghe radio cảnh sát, thích thú với hệ thống điều phối. 15 tuổi, anh viết phần mềm điều phối taxi, dùng trong nhiều năm.

Sau đó, anh bỏ học NYU. Sau khi bị Twitter sa thải, anh học massage, rồi học thiết kế thời trang, may vá váy bút chì. Cuối cùng, anh quay lại con đường khởi nghiệp, sáng lập Square (sau đổi tên thành Block), công ty cung cấp dịch vụ thanh toán di động và tài chính cho doanh nghiệp.

Một trường hợp cực đoan khác là Rob Kalin, sáng lập Etsy.

Điểm trung bình cấp 3 của anh chỉ 1.7, cha mẹ ly hôn, thường bị bắt nạt. Anh từng giả mạo thẻ sinh viên MIT, dùng thư giới thiệu của giáo sư không đúng của mình để vào NYU. Sau đó, anh học qua năm trường đại học khác nhau, không có lộ trình học rõ ràng.

Anh làm nhiều nghề: thu ngân tại Marshalls, quản kho tại cửa hàng máy ảnh, thợ mộc tự do, thợ phá dỡ, trợ lý riêng của một triết gia già.

Lúc 16 tuổi, anh bỏ nhà đi, sống trong cộng đồng nghệ sĩ ở Boston. Sau đó, trong căn hộ ở Brooklyn, anh dành 10 tuần viết Etsy, nền tảng cho các nhà sáng tạo thủ công bán hàng. Lý do đơn giản: internet lúc đó không có nơi nào để bán các sản phẩm thủ công của chính anh.

Tên “Etsy” cũng là nghe nhầm. Anh nghe trong một bộ phim của Fellini, thấy diễn viên nói “eh, sì”, cảm thấy âm điệu hay, nên lấy làm tên.

Những người này không phải là người “tỏa sáng” trong hệ thống, họ là những người khó định nghĩa trong hệ thống. Chính điều này giúp họ có khả năng tạo ra hệ thống mới.

Khả năng đa lĩnh vực (Polymathic Range)

Điểm chung thứ ba là khả năng đặc biệt: khả năng đa lĩnh vực. Đó là một tổ hợp kỹ năng trông có vẻ rời rạc, không liên quan, nhưng khi kết hợp lại, lại tạo thành lợi thế độc đáo.

Ivan Zhao, sáng lập Notion, lớn lên ở Urumqi, Tân Cương.

Anh từng tham dự Olympic Tin học quốc tế, học tranh thủ Trung Quốc. Sau khi di cư sang Canada, anh còn học tiếng Anh qua bộ phim “SpongeBob”. Trong đại học, anh chọn học khoa học nhận thức, chứ không phải khoa học máy tính, vì quan tâm đến cách con người suy nghĩ hơn là cách máy móc tính toán.

Sau này, anh sáng lập Notion. Sản phẩm này không giống phần mềm doanh nghiệp truyền thống, mà như một công cụ được thiết kế tỉ mỉ. Nó vừa có cấu trúc, logic của kỹ sư, vừa mang tính thẩm mỹ, trật tự của nhà thiết kế.

Sự kết hợp này rất khó đến từ một lộ trình chuẩn của khoa học máy tính tại Stanford. Nó xuất phát từ Urumqi, tranh thủ Trung Quốc, và “SpongeBob” — những trải nghiệm dường như không liên quan.

Brian Chesky, sáng lập Airbnb, cũng vậy. Anh tốt nghiệp Rhode Island School of Design (RISD), chuyên ngành thiết kế nghệ thuật và công nghiệp, chứ không phải khoa học máy tính.

Anh thường ngủ trong bộ đồ trượt tuyết vào đêm Giáng sinh, thiết kế lại giày Nike, hoặc vẽ tranh trong bảo tàng. Anh không xuất thân từ công nghệ, mà từ truyền thống thiết kế công nghiệp. Trong truyền thống này, có niềm tin rằng: mọi trải nghiệm đều có thể được thiết kế lại từ góc nhìn của con người.

Vì vậy, Chesky cho rằng, cốt lõi của khởi nghiệp không phải là công nghệ, mà là thiết kế lại trải nghiệm. Điều này giải thích tại sao Airbnb khác hẳn các sản phẩm internet truyền thống. Nó không chỉ là một marketplace có UI đẹp, mà là câu trả lời của nhà thiết kế về “trải nghiệm du lịch nên là gì”.

Ben Silbermann, sáng lập Pinterest, cũng có trải nghiệm điển hình. Anh sinh ra trong gia đình bác sĩ ở Des Moines, Iowa, mọi người đều nghĩ anh sẽ trở thành bác sĩ. Nhưng từ 8 tuổi, anh thích dán côn trùng lên giấy, sưu tầm, phân loại, sắp xếp.

Sau này, anh sáng lập Pinterest. Sản phẩm này chính là sự mở rộng kỹ năng đó thành dạng số hóa: sưu tầm những thứ yêu thích, rồi tổ chức, sắp xếp theo cách riêng.

Kết luận cuối cùng

Vốn đầu tư mạo hiểm thường dựa vào mô hình “nhận diện trong phân phối”:

• Nền tảng danh tiếng (ví dụ Stanford)
• Các chương trình ươm tạo nổi tiếng như Y Combinator
• Kinh nghiệm khởi nghiệp liên tục
• Hồ sơ rõ ràng, đẹp đẽ

Nhưng câu chuyện của 25 nhà sáng lập này cho thấy: Những người thực sự thay đổi ngành, thường lại nằm ngoài phân phối đó.

Người trẻ giả mạo thẻ MIT.

Lập trình viên không có bằng đại học của Đức.

Chàng trai vẽ tranh nước ở Tân Cương, xem hoạt hình để học tiếng Anh.

Trẻ nhỏ chạy trốn khỏi chiến trường Iran.

Những ví dụ này tiết lộ một sự thật không dễ chịu: Những đặc điểm khiến một người trở thành nhà sáng lập vĩ đại — khả năng chịu đựng đau đớn, sự tập trung gần như mê mẩn, không khoan nhượng với hệ thống hỏng hóc, và góc nhìn đa văn hóa — thường chính là lý do khiến họ bị xem là “đầu tư xấu” trên giấy tờ.

Nói cách khác: hệ thống tạo ra các công ty trị giá 50 tỷ USD không phải là hệ thống tạo ra CV đẹp.

Vlad Tenev của Robinhood từng bị 75 nhà đầu tư từ chối trước khi gọi vốn.

Chesky của Airbnb từng phải bán hộp ngũ cốc để duy trì hoạt động.

Lütke của Shopify từng không xin được việc lập trình ở Canada.

Kalin của Etsy có GPA trung học chỉ 1.7.

Đội ngũ sáng lập Klarna từng bị các nhà ươm tạo khinh thường, hơn 20 nhà đầu tư từ chối, cho đến khi thiên thần đầu tư Jane Walerud rót 60.000 euro đầu tiên.

Những người sáng lập tạo ra thành công lớn thường không phải là người mô hình dự đoán được. Họ là những người mà mô hình không thể nhìn thấy.

Chấn thương, đa dạng thần kinh, khả năng đa lĩnh vực — những đặc điểm trong hồ sơ truyền thống có thể xem như “khuyết điểm” này lại chính là những tín hiệu quan trọng nhất.

Bởi vì, người tạo ra hệ thống mới vốn dĩ không dễ đến từ trung tâm của hệ thống cũ.