Trận chiến cuối cùng? Cuộc tranh giành Eo biển Hormuz nổi lên bề mặt

Quân đội Mỹ tuyên bố sử dụng đạn xuyên đất tấn công các vị trí tên lửa của Iran dọc theo bờ biển eo biển Hormuz

Ngày 17, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ đăng bài trên mạng xã hội cho biết, quân đội Mỹ đã sử dụng nhiều quả đạn xuyên đất nặng 5.000 pound để tấn công các vị trí tên lửa của Iran dọc theo bờ biển eo biển Hormuz.

Thông tin cho biết, các địa điểm này triển khai tên lửa hành trình chống tàu của Iran “đang gây đe dọa cho hoạt động hàng hải quốc tế trong khu vực”.

Gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục thúc giục các nước châu Âu và các đồng minh khác tham gia vào hoạt động hộ tống tại eo biển Hormuz, đồng thời phàn nàn rằng một số đồng minh không nhiệt tình hỗ trợ Mỹ. Vào sáng ngày 17, Trump đăng trên mạng xã hội rằng hầu hết các đồng minh NATO đã thông báo không muốn tham gia các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel chống Iran, Mỹ không còn cần sự giúp đỡ của các quốc gia NATO và các quốc gia khác nữa.

Quan sát quốc tế | Quan hệ Mỹ - châu Âu đối mặt “Eo biển Hormuz”

Trước sức ép đe dọa của Mỹ, ngày 16, nhiều quốc gia châu Âu đã tuyên bố sẽ không tham gia vào hoạt động hộ tống tại eo biển Hormuz do phía Mỹ đề xuất, thẳng thừng nói “đây không phải là chiến tranh của châu Âu”. Tổng thống Trump than phiền rằng các đồng minh châu Âu “không biết ơn”.

Các nhà phân tích cho rằng, sự “không hợp tác” của các quốc gia châu Âu xuất phát từ áp lực chính trị trong nước và thực tế muốn tránh rủi ro an ninh, đồng thời hy vọng tách biệt về mặt đạo đức với hành động chiến tranh của Mỹ, cũng có thể coi là phản ứng đáp trả lại những “xỉ nhục” trước đó của chính quyền Trump đối với châu Âu. Khi chiến tranh Mỹ - Israel - Iran tiếp tục leo thang, các vấn đề hộ tống, tình hình Ukraine và các tác động lan tỏa ngày càng rõ rệt, làm sâu thêm rạn nứt xuyên Đại Tây Dương.

Ngày 11 tháng 3, Chủ tịch Ủy ban châu Âu von der Leyen phát biểu tại cuộc họp toàn thể Quốc hội châu Âu tổ chức tại Strasbourg, Pháp. Bà nói rằng, các cuộc tấn công quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã làm tình hình Trung Đông căng thẳng, ít nhất đã gây thiệt hại hàng tỷ euro cho người dân châu Âu. (Ảnh do EU cung cấp, phát bởi Tân Hoa xã)

“Không phải chiến tranh của châu Âu”

Mỹ liên tục gây sức ép lên các đồng minh châu Âu trong nhiều ngày. Ngày 15, Trump nói rằng nếu các đồng minh NATO không hành động giúp Mỹ đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, NATO sẽ đối mặt với “tương lai rất tồi tệ”. Ngày hôm sau, ông than phiền rằng một số quốc gia đồng minh không nhiệt tình giúp đỡ Mỹ, ám chỉ rằng các đồng minh từng được Mỹ bảo vệ “bội ơn”.

Những lời đe dọa và phàn nàn của Trump đã gặp phải phản ứng “đáp trả” từ nhiều quốc gia châu Âu.

Ngày 16, Đại diện cấp cao về Chính sách Đối ngoại và An ninh của EU, bà Borrell, trực tiếp tuyên bố rằng xung đột Mỹ - Iran - Israel “không phải là chiến tranh của châu Âu”, “không ai mong muốn dính líu trực tiếp vào cuộc chiến này”, các quốc gia thành viên EU không có ý định mở rộng hoạt động hộ tống hiện tại ở vùng biển Red Sea và Vịnh Ba Tư tới eo biển Hormuz.

Các quốc gia như Đức, Ý, Tây Ban Nha đã rõ ràng tuyên bố sẽ không cử tàu tham gia hộ tống. Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha còn trực tiếp chỉ trích hành động quân sự của Mỹ đối với Iran là “bất hợp pháp”, khẳng định Tây Ban Nha “sẽ không tham gia”. Ngày 16, Bộ trưởng Ngoại giao Bồ Đào Nha, ông Paulo Lameiro, nói rằng Bồ Đào Nha “không có và sẽ không dính líu” vào cuộc chiến hiện tại. Thủ tướng Đức Olaf Scholz nói rằng, chiến tranh Mỹ - Israel - Iran không phải là vấn đề của NATO, Đức sẽ không tham gia.

Pháp và Anh cũng lần lượt thể hiện thái độ từ chối hoặc thận trọng. Bộ Ngoại giao Pháp cho biết, Hải quân Pháp sẽ không đến eo biển Hormuz, các hoạt động hiện tại ở Địa Trung Hải của Pháp tuân thủ “nguyên tắc phòng thủ”. Phía Anh cho rằng, cách tốt nhất và toàn diện nhất để đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz là chấm dứt xung đột.

Tại sao châu Âu “không theo”

Các nhà phân tích cho rằng, phản ứng của châu Âu đối với yêu cầu hộ tống của Mỹ khá thờ ơ, có ba lý do chính.

Thứ nhất, châu Âu không muốn gánh chịu hậu quả của những rắc rối do Mỹ gây ra. Các hành động quân sự của Mỹ và Israel chống Iran không được Liên Hợp Quốc ủy quyền, lại được tiến hành đột ngột trong quá trình đàm phán ngoại giao, gây thiệt hại lớn cho dân thường, trong đó có trẻ em, khiến người dân châu Âu phản đối dữ dội. Hiện nay, khi chiến tranh làm tắc nghẽn hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz, đẩy giá dầu tăng cao, Mỹ muốn kéo các đồng minh “cùng hộ tống”, châu Âu tự nhiên không muốn gánh vác chi phí. Một số người dùng mạng xã hội châu Âu để lại bình luận: “Hóa đơn vẫn gửi về châu Âu”, “Nhưng chúng tôi không trả”.

Thứ hai, các quốc gia châu Âu không muốn chịu rủi ro quân sự do hoạt động hộ tống gây ra. Hoạt động hộ tống tại eo biển Hormuz có nguy cơ rất cao về an toàn. Vùng eo biển hẹp chưa đầy 40 km, Iran ở phía bắc có thể sử dụng tên lửa, drone, tàu nhỏ, thủy lôi để đe dọa tàu thuyền qua lại. Môi trường eo biển chật hẹp và căng thẳng dễ dẫn đến va chạm, nhầm lẫn, sai lầm trong tác chiến. Năm 1988, Hải quân Mỹ từng thực hiện nhiệm vụ hộ tống tại eo biển Hormuz, đã xảy ra tàu chiến va chạm mìn và bắn nhầm máy bay dân sự.

Thứ ba, các quốc gia châu Âu ưu tiên giải quyết vấn đề bằng ngoại giao hơn. Pháp, Đức, Anh từng là các bên tham gia quan trọng trong đàm phán Hiệp định hạt nhân Iran, có kinh nghiệm và mong muốn giải quyết các vấn đề liên quan Iran qua đàm phán, đồng thời có thể thu lợi ích chiến lược từ đó. Về cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran lần này, các quốc gia châu Âu cũng kêu gọi giải pháp ngoại giao. Bà Borrell ngày 16 nói rằng, EU hiện đang thúc đẩy các giải pháp ngoại giao cho tình hình eo biển Hormuz.

Sự khác biệt giữa Mỹ và châu Âu về vấn đề Iran và hoạt động hộ tống càng rõ ràng hơn, đồng thời làm sâu thêm rạn nứt giữa hai bên. Đáng chú ý, Iran trước đó đã rõ ràng tuyên bố rằng, eo biển Hormuz chỉ đóng cửa đối với “kẻ thù và đồng minh của chúng, cũng như những kẻ xâm lược tấn công đất nước tôi”. Trong một chừng mực nào đó, nếu các quốc gia châu Âu tham gia vào hoạt động hộ tống do Mỹ đề xuất, điều đó đồng nghĩa với việc đứng về phía đối lập với Iran.

Mỹ “hỗ trợ chiến lược” cho Nga?

Nhiều nhà phân tích châu Âu cho rằng, tác động lan tỏa của chiến tranh Mỹ - Israel - Iran đối với tình hình Ukraine cũng là một trong những yếu tố làm rạn nứt quan hệ Mỹ - châu Âu.

Thứ nhất, tăng thu nhập dầu mỏ tạo điều kiện cho Nga “thở” dễ dàng hơn. Do eo biển Hormuz bị phong tỏa liên tục, giá dầu toàn cầu đã tăng lên mức cao nhất kể từ giữa năm 2022. Là một quốc gia sản xuất dầu lớn, Nga đã tận dụng mức giá cao để tăng thu nhập dầu mỏ. Để kiềm chế giá dầu, Mỹ còn chủ động nới lỏng một số lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu của Nga, bao gồm miễn trừ cho Ấn Độ trong 30 ngày mua dầu Nga. Một số nhà phân tích châu Âu cho rằng, điều này tạo cơ hội hiếm có cho Nga, quốc gia đã bị bao vây trừng phạt của phương Tây trong nhiều năm.

Đây là hình ảnh chụp hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot trong cuộc tập trận chung “Dưỡng Tinh Thủ” tại căn cứ Không quân Hatzor, Israel ngày 8 tháng 3 năm 2018. Ảnh do Tân Hoa xã, phóng viên Guo Yu chụp

Thứ hai, khả năng phòng không của Ukraine bị suy yếu. Hệ thống phòng không Patriot do Mỹ chế tạo là thiết bị phòng thủ chủ chốt của Ukraine. Mỹ và các đồng minh Trung Đông đã sử dụng số lượng lớn tên lửa Patriot để bắn hạ tên lửa và drone của Iran. Tổng thống Ukraine Zelensky nói rằng, số lượng tên lửa Patriot tiêu hao trong những ngày đầu chiến tranh Mỹ - Israel - Iran đã vượt quá tổng lượng Ukraine sử dụng trong những năm gần đây. Các phương tiện truyền thông châu Âu cho rằng, khi chiến tranh tiếp diễn, nhiều “ Patriot” hơn nữa sẽ được điều chuyển tới Trung Đông, khiến lực lượng phòng không Ukraine có thể bị thiếu hụt. Điều này làm gia tăng lo lắng và bất an trong lòng châu Âu.

Cuối cùng, cuộc đấu tranh giữa Mỹ và châu Âu ngày càng tích tụ, mở rộng không gian chiến lược cho Nga. Sau các vấn đề chia sẻ ngân sách quốc phòng, tranh chấp thuế quan, chủ quyền đảo Greenland, thì việc Mỹ và châu Âu bất đồng về hoạt động hộ tống tại eo biển Hormuz là một diễn biến tích cực đối với Nga. Các nhà phân tích châu Âu cho rằng, “mâu thuẫn nội bộ mới này” sẽ khiến Mỹ ngày càng thắt chặt viện trợ cho Ukraine, biến nó thành “đấu giá” các khoản hỗ trợ. Đối với Nga, một NATO ngày càng rạn nứt niềm tin sẽ tạo thêm nhiều không gian chiến lược cho Moscow trong các cuộc đối đầu sau này. (Tác giả: Liu Pinran, Liu Zan, Song Ying)

Xem toàn cảnh | Liệu vận chuyển dầu mỏ vùng Vịnh có thể tránh eo biển Hormuz?

Theo dữ liệu phân tích của công ty dịch vụ dữ liệu hàng hải “Yingfeng”, ngày 14, eo biển Hormuz không có tàu qua lại, là lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh Mỹ - Israel - Iran bùng nổ, trong khi trước đó trung bình mỗi ngày có 77 tàu qua lại. Do ảnh hưởng của tình hình địa chính trị căng thẳng kéo dài, vào chiều tối ngày 15, khi bắt đầu giao dịch tuần mới của hợp đồng dầu thô quốc tế, giá dầu lại vượt mức 100 USD một thùng.

Mỗi khi tình hình căng thẳng hoặc chiến tranh nổ ra, eo biển Hormuz gần như luôn xảy ra tắc nghẽn hoặc gián đoạn vận chuyển, dẫn đến giá dầu toàn cầu tăng vọt. Với nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú, các quốc gia vùng Vịnh có thử tìm các tuyến xuất khẩu dầu khác không? Liệu eo biển Hormuz có thực sự không thể thay thế trong vận chuyển dầu mỏ toàn cầu?

Hình ảnh chụp ngày 21 tháng 7 năm 2019 gần eo biển Hormuz, tàu chở dầu mang tên “Stena Impero” của Anh bị tấn công và cháy. Ảnh do Tân Hoa xã / Tổ chức Thông tấn Iran cung cấp

Ống dẫn dầu hiếm hoi

Ống dẫn dầu là lựa chọn chính để vận chuyển dầu mỏ tránh eo biển Hormuz, nhưng các tuyến này rất ít, chủ yếu gồm hai đường của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Saudi Arabia.

“Ống dẫn dầu dầu thô Abu Dhabi” của UAE bắt đầu từ mỏ dầu chính của nước này là Khubaytah, phía tây, chạy đến cảng Fujeirah ở phía đông, chính thức vận hành từ tháng 7 năm 2012. Đường ống dài 420 km, trong đó phần trên đất liền khoảng 405 km, có thêm 13,6 km đường ống dưới biển, kết nối Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, giúp tránh eo biển Hormuz.

Đường ống vận chuyển dầu phía đông-tây của Saudi Arabia bắt đầu xây dựng trong chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980, xuất phát từ các mỏ dầu phía đông Vịnh Ba Tư của nước này, chạy đến cảng Yanbu bên bờ biển Đỏ, dài hơn 1.200 km. Tổng giám đốc Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Saudi Arabia (Aramco), ông Amin Nasser, mới đây nói rằng công ty có công suất sản xuất liên tục tối đa đạt 12 triệu thùng/ngày, đang tận dụng tối đa các đường ống vận chuyển phía đông-tây để duy trì cung cấp.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, kể từ khi chiến tranh Mỹ - Israel - Iran bùng nổ, hơn một phần tư lượng dầu thô và các sản phẩm dầu như diesel thường xuyên vận chuyển qua eo biển Hormuz vẫn được xuất khẩu ra khu vực Vịnh, chủ yếu qua hai đường ống này.

Kênh tin tức của người tiêu dùng Mỹ và doanh nghiệp Mỹ dẫn lời các nhà phân tích năng lượng cho biết, lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz thường là 20 triệu thùng mỗi ngày. Trong khi đó, công suất của đường ống phía đông-tây của Saudi Arabia gần 7 triệu thùng/ngày, nhưng trong đó 2 triệu thùng dành để cung cấp cho các nhà máy lọc dầu phía tây, chỉ còn khoảng 5 triệu thùng để xuất khẩu. Ống Abu Dhabi có công suất định mức 1,5 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, do rủi ro bị tấn công quân sự cao, các nhà phân tích năng lượng đánh giá mức vận hành thực tế của đường ống này hiện nay khá bảo thủ, chỉ khoảng hơn 70% công suất định mức.

Hình ảnh do Hải quân Thái Lan công bố ngày 11 tháng 3 năm 2019 cho thấy, một tàu chở dầu của Thái Lan bị tấn công và bốc cháy trong khu vực eo biển Hormuz. Ảnh do Hải quân Thái Lan cung cấp (Nguồn: Tân Hoa xã)

Eo biển Hormuz không thể thay thế

Ngày 14 tháng 3, tờ New York Times của Mỹ đưa tin, để tránh eo biển Hormuz vận chuyển dầu mỏ, nhiều quốc gia vùng Vịnh phải xây dựng các đường ống xuyên quốc gia. Tuy nhiên, do điều kiện địa lý, tình hình chính trị và kinh tế phức tạp, việc xây dựng các đường ống xuyên quốc gia không chỉ tốn kém mà còn rất “khó khăn về chính trị”. Báo cáo lấy Qatar làm ví dụ, cho biết nước này năm 2017 đã cắt đứt quan hệ với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, đến năm 2023 mới tái thiết lập quan hệ.

Ngay cả khi tránh được eo biển Hormuz, các đường ống dẫn dầu vẫn không hoàn toàn an toàn. Cựu Tổng giám đốc BP, ông John Brown, nói rằng, do các cơ sở dầu khí và khí đốt có thể trở thành mục tiêu tấn công, không có giải pháp nào hoàn toàn an toàn. Năm 2019, đường ống phía đông-tây của Saudi Arabia từng bị tấn công bởi lực lượng Houthi của Yemen, gây gián đoạn vận chuyển.

Ngoài xây dựng đường ống, việc thiết lập hệ thống vận chuyển hàng khách và hàng hóa liên hợp qua đường sắt là một lựa chọn khác để tránh eo biển Hormuz. Mặc dù ý tưởng này đã được đề xuất hơn mười năm, nhưng khả năng thực thi vẫn còn bỏ ngỏ. Theo tờ New York Times, so với xây dựng các đường ống, việc xây dựng hệ thống xuất khẩu dầu mỏ liên hợp giữa nhiều quốc gia phức tạp hơn nhiều, khó vượt qua các ràng buộc về kinh tế và chính trị.

Để đáp trả việc Mỹ cản trở xuất khẩu dầu, Iran vào tháng 7 năm 2021 cũng đã đưa vào hoạt động một đường ống dẫn dầu, có thể vận chuyển dầu qua đất liền, tránh eo biển Hormuz. Đường ống dài 1.000 km, bắt đầu từ tỉnh Busher của Iran, chạy đến cảng Jask ở Vịnh Oman.

Dù vậy, đến nay, eo biển Hormuz vẫn là tuyến đường vận chuyển dầu mỏ không thể thay thế trên toàn cầu. Là tuyến đường duy nhất từ Vịnh Ba Tư ra bên ngoài, hơn một phần tư tổng lượng thương mại vận chuyển dầu bằng đường biển toàn cầu và khoảng một phần năm lượng khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đều đi qua eo biển này để đến các nơi trên thế giới.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, kể từ khi chiến tranh Mỹ - Israel - Iran bùng nổ, lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz đã giảm mạnh, chưa đến 10% so với trước chiến tranh. Do không có tuyến vận chuyển khác, nhiều quốc gia xuất khẩu dầu đã phải giảm sản lượng. Công ty tư vấn năng lượng Rystad của Na Uy ước tính, sản lượng dầu của Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Saudi Arabia trong hơn một tuần đã giảm hàng triệu thùng.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, tính đến ngày 11, các quốc gia sản xuất dầu trong khu vực đã giảm ít nhất 10 triệu thùng mỗi ngày, tương đương khoảng 10% nguồn cung dầu toàn cầu. Khi nhiều nhà máy lọc dầu của các công ty dầu mỏ đóng cửa hoặc giảm công suất, sản lượng xăng, dầu diesel và nhiên liệu hàng không cũng giảm theo.