Tôi nhớ câu nói của Buffett: Người khác sợ hãi thì tôi tham lam; người khác tham lam thì tôi sợ hãi. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực sự làm được điều đó lại rất ít người.

Trong giao dịch, điều chúng ta thường xuyên gặp nhất chính là một “vòng luẩn quẩn” như vậy. Trong tay có lệnh kiếm được một chút lợi nhuận, trong lòng liền bắt đầu lo lắng, sợ bị quay đầu giật lại mất, nên vội vàng “hái quả về nhà” cho an toàn. Kết quả là sao? Diễn biến thị trường ngoảnh mặt đi xa, nhìn mức tăng mà trong lòng chẳng thể không khó chịu. Đến lúc khác lại là một câu chuyện khác: lần này cắn răng kiên trì không chốt lời, muốn để lợi nhuận chạy xa hơn, nhưng thị trường lại bất ngờ đảo chiều, phần lợi nhuận vất vả kiếm được lập tức bốc hơi. Lúc này, chúng ta lại bắt đầu hối hận, trách mình tham lam, trách những điểm yếu của bản năng con người.

Thực ra, gốc rễ của vấn đề không nằm ở bản thân sự tham lam hay nỗi sợ hãi, mà nằm ở chỗ chúng ta thường xuyên là “nhà tiên tri” sau khi mọi chuyện đã xảy ra. Trong các lĩnh vực như cổ phiếu, hợp đồng tương lai, ngoại hối, hoàn cảnh nan giải phổ biến nhất của nhà đầu tư nhỏ lẻ là không biết nên rời khỏi thị trường hay nên kiên thủ, chẳng ai nói rõ được. Rời khỏi rồi giá cứ tiếp tục tăng, liền vỗ đùi hối hận vì mình quá nhát; không rời khỏi lại thua lỗ, rồi lại mắng mình quá tham. Dù có làm lại lần nữa, với đa số người, việc đánh giá chính xác khi nào nên sợ và khi nào nên tham vẫn rất khó.

Tôi quan sát thấy người thua cuộc trong giao dịch thường có bốn biểu hiện điển hình. Thứ nhất là kiếm được thì chạy, thua rồi thì rời đi — đây là do tâm lý sợ hãi “bày mưu”. Thứ hai là gia tăng vị thế ngược xu hướng, cũng là do nỗi sợ thúc đẩy: sợ phải thừa nhận thua lỗ, lại ngược lại dùng tâm lý may mắn để gỡ vốn. Thứ ba và thứ tư thì là biểu hiện của sự tham lam: mù quáng đuổi theo giá tăng để mua đỉnh bán đáy, hoặc ôm vị thế quá nặng, liều lĩnh làm liều. Những cách làm này thỉnh thoảng có thể “nếm được chút ngọt”, nhưng đó thường chỉ là may mắn; kết cục cuối cùng thường là khoản thua lỗ rất lớn.

Vậy người chiến thắng thực sự khác gì? Họ có một hệ thống giao dịch hoàn chỉnh. Việc vào lệnh, ra lệnh, quản lý vốn đều có quy tắc rõ ràng, và thực thi nghiêm ngặt logic “cắt lỗ ngay lập tức, để lợi nhuận chạy đi”. Người khác sợ hãi tôi tham lam, người khác tham lam tôi sợ hãi — câu nói ấy với họ không phải khẩu hiệu, mà là kỷ luật đã được nội hóa trong hệ thống giao dịch.

Nói cho cùng, bản chất con người mấy nghìn năm nay không đổi, nhưng cá nhân thì có thể tiến hóa. Cao thủ giao dịch chuyên nghiệp là người, thông qua thực chiến và tự phản tư, đã chiến thắng nỗi sợ hãi và lòng tham trong tâm trí, cuối cùng trở thành người chiến thắng trên thị trường. Còn đa số người thì mãi bị những điểm yếu của bản năng trói buộc, cứ đi đi lại lại mãi ngã nhào trong thị trường.

Lời khuyên của tôi là: hãy luôn kính sợ thị trường, giao dịch trong phạm vi mà bạn quen thuộc và kiểm soát được, dùng quy tắc để ràng buộc tâm tính của chính mình. Như vậy, bạn mới có thể giữ lý trí khi người khác sợ hãi, và giữ cảnh giác khi người khác tham lam. Không dựa vào cảm giác, mà dựa vào hệ thống.