Viết bài: Luật sư Mankun
Giới thiệu: Rủi ro của các vụ việc liên quan đến tiền mã hóa đang ngày càng tập trung thể hiện ở “giai đoạn cứu trợ”
Khi làm các vụ việc liên quan đến tiền mã hóa, bạn sẽ thường xuyên gặp phải một tâm lý rất điển hình của bên liên quan:
“Tôi biết tôi đã bị lừa, tiền cũng đã chuyển đi rồi, trên chuỗi cũng có thể thấy, sao lại không ai can thiệp, cũng không thể truy đòi lại?”
Vấn đề thường không nằm ở mặt thực tế, mà ở mặt thủ tục—
Thực tế càng rõ ràng, bên liên quan càng dễ nhầm tưởng rằng “cứu trợ có thể bắt đầu”; nhưng trong các vụ việc liên quan đến tiền mã hóa, việc có thể bắt đầu cứu trợ hay không, trước hết phụ thuộc vào ba yếu tố: định tính, thẩm quyền, và chứng cứ có thể được thực thi.
Trong vài năm gần đây, hình thái các tranh chấp liên quan đến tiền mã hóa cũng đã thay đổi:
Ban đầu chủ yếu là “trộm tiền, bỏ trốn”; hiện nay nhiều hơn là các cấu trúc trông có vẻ khá chính quy (dịch vụ niêm yết coin, U thương đổi tiền, nền tảng đầu tư NFT), nhưng tài sản có đường đi phức tạp hơn, chủ thể phân tán hơn, xuyên quốc gia trở nên phổ biến hơn. Vì vậy, khi vụ việc tiến tới “giai đoạn cứu trợ”, thường gặp phải ba bức tường:
Tài sản có giá trị, nhưng tính chất và mối quan hệ giao dịch không dễ định tính nhanh: cuối cùng có phải là tài sản, đối tượng hợp đồng, quyền lợi đầu tư, hay là “công cụ” trong chuỗi tội phạm?
Cấu trúc xuyên quốc gia và nhiều chủ thể khiến việc thẩm quyền và thu thập chứng cứ trở thành thách thức thực tế: trên chuỗi ở đây, giao dịch ở đó, máy chủ ở nước ngoài, người lại bỏ trốn?
Chế độ dân sự và hình sự ràng buộc lẫn nhau: Một khi bị coi là “có thể liên quan đến hình sự”, vụ dân sự dễ bị đình trệ hoặc chuyển sang xử lý hình sự, tốc độ cứu trợ hoàn toàn không do bên liên quan kiểm soát.
Dưới đây, qua ba vụ án điển hình, tôi sẽ làm rõ “tại sao lại bị kẹt” và “luật sư có thể làm gì”.
Phân tích các vụ án thực tế
Vụ án 1: Lừa đảo “phí dịch vụ niêm yết coin xuyên quốc gia”
Một công ty quốc gia H dự định niêm yết token trên sàn giao dịch quốc gia S, liên hệ với một nhân viên người Trung Quốc của sàn. Hai bên thỏa thuận thanh toán 80 vạn USDT làm phí dịch vụ niêm yết.
Sau khi thanh toán xong, nhân viên đó mất liên lạc, sàn cho biết đã nghỉ việc, phí dịch vụ cũng chưa nhận được.
Các trở ngại chính trong quá trình xử lý vụ án
Vụ án liên quan rõ ràng yếu tố xuyên quốc gia, việc cứu trợ dân sự khó có thể khởi động trực tiếp; trong lựa chọn thủ tục, nguyên tắc ưu tiên hình sự yêu cầu phải giải quyết trước vấn đề có khởi tố hay không.
Tính chất xuyên quốc gia của dòng chảy tài sản mã hóa khiến việc thu thập chứng cứ và thẩm quyền tư pháp gặp khó khăn thực tế, ví dụ như các giao dịch trong ví phân bố trên các chuỗi khác nhau, máy chủ của sàn nằm ở nước ngoài.
Tính chất hành vi có nhiều ý kiến khác nhau về định tính: cuối cùng là lừa đảo hình sự, hay vi phạm hợp đồng dân sự, hay là “công cụ” trong chuỗi tội phạm? Điều này quyết định vụ án sẽ đi vào thủ tục nào, cũng như có thể bắt đầu cứu trợ hay không.
Luật sư có thể làm gì?
Bước đầu đừng vội viết “quá trình bị lừa”, hãy vẽ ra “quá trình tiền bạc đi qua như thế nào”: đường truyền chuyển khoản, địa chỉ ví, dòng thời gian, tài liệu về danh tính đối phương, ghi chú liên lạc, phản hồi của sàn.
Chuẩn bị đồng thời hai bộ câu chuyện:
Về hình sự: nhấn mạnh vào cơ chế thẩm quyền theo địa phương/người, nhấn mạnh các yếu tố “mục đích chiếm đoạt trái phép” (dụ dỗ, giả mạo danh tính/quyền hạn, cam kết dịch vụ, từ chối thực hiện, mất liên lạc…).
Về dân sự: gom các tranh chấp thành “thanh toán phí dịch vụ—dịch vụ không thực hiện—đối phương chiếm hữu không có căn cứ”, làm nền tảng cho đàm phán/giữ tài sản sau này.
Đừng coi “phản hồi của sàn” là kết luận, hãy xem đó là nguồn chứng cứ: việc sàn không thừa nhận là chuyện thường, nhưng luật sư cần biến nó thành manh mối về “quản lý nội bộ, quyền hạn, quan hệ kinh doanh” của đối phương.
Vụ án 2: Lừa đảo đổi USDT
Một nhà đầu tư quen biết qua mạng, được giới thiệu qua một cố vấn đầu tư, được khuyên đổi USDT qua U thương. Người này đã chuyển tổng cộng hơn 3 triệu nhân dân tệ vào nhiều tài khoản, nhưng tiền vẫn chưa về. Sau đó U thương bị bắt, nhưng chỉ cung cấp dịch vụ đổi tiền, không liên quan trực tiếp đến nhóm lừa đảo phía trên, cảnh sát cuối cùng đã đình chỉ điều tra.
Các trở ngại chính trong quá trình xử lý vụ án
Trước tiên, cần thực hiện “đánh giá khả năng truy đòi”, rồi mới bàn về đường đi. Đánh giá này rất khắc nghiệt, nhưng bắt buộc phải làm: những tài khoản nào còn có thể bị phong tỏa? những chủ thể nào có thể tìm ra? những chứng cứ nào có thể tạo thành vòng khép kín?
Chia dòng “chảy tiền” thành hai tuyến song song:
Phía ngân hàng: đường truyền chuyển khoản, danh tính tài khoản nhận, hướng đi của tiền (có tập trung không, có phân tán ngắn hạn không).
Phía trên chuỗi: có tồn tại các điểm liên quan đến ví đã biết, như hợp nhất, tập trung, xuyên chuỗi, hoặc các node vào sàn.
Các biến số cốt lõi của loại vụ án này thường không nằm ở “có thể khởi tố/khởi kiện hay không”, mà ở “có thể kiểm soát tài sản tại các điểm then chốt hay không”. Chúng tôi sẽ giải thích rõ cho khách hàng trong quá trình tiến hành, để quyết định dựa trên khả năng thực thi và rủi ro.
Vụ án 3: Lừa đảo đầu tư NFT
Một khách hàng mua một loạt NFT giá trị cao qua nền tảng mạng, nền tảng tuyên bố các NFT này có thể nhận cổ tức từ tác phẩm nghệ thuật tương lai và quyền số hiếm. Sau khi thanh toán khoảng 5 triệu nhân dân tệ, nền tảng đột nhiên đóng cửa, website không truy cập được, người đứng đầu mất liên lạc. Điều tra sau đó phát hiện mã hợp đồng thông minh của NFT có lỗ hổng, tài sản có thể bị chuyển đi tùy ý.
Các trở ngại chính trong quá trình xử lý vụ án
NFT là quyền lợi phát sinh từ tài sản số, vừa có tính đầu tư, vừa có tính giao dịch, định tính pháp lý vẫn còn nhiều bất định theo quy tắc hiện hành.
Chủ thể nền tảng và hợp đồng thông minh đều ẩn danh cao, cộng thêm phân bố xuyên quốc gia, dẫn đến việc truy tìm tài sản, khóa chủ thể và thẩm quyền tư pháp đều gặp khó khăn thực tế.
Ngay cả khi có thể theo dõi qua nhật ký hợp đồng, ghi chú trên chuỗi hoặc thông tin IP, thì các tài sản xuyên chuỗi thường liên quan đến nhiều khu vực tư pháp, việc đòi lại thực tế rất khó.
Mở rộng góc độ thực tiễn
Chuyển đổi các thực tế kỹ thuật thành những điều pháp lý có thể hiểu: lỗ hổng hợp đồng có nghĩa là quyền kiểm soát không còn trong tay khách hàng; “có thể chuyển đi tùy ý” là điểm mấu chốt của “mục đích chiếm đoạt trái phép”.
Chứng cứ không chỉ dừng lại ở chuỗi: dòng ngân hàng, ghi chú nạp tiền, cam kết của nền tảng, cơ chế chia cổ tức, ghi chú trò chuyện, điều khoản hợp đồng, ảnh chụp màn hình backend, những thứ này thường thuyết phục hơn các “báo cáo phân tích chuỗi”.
Cần dự đoán trước khả năng truy đòi: lỗ hổng hợp đồng + xuyên chuỗi + cấu trúc ẩn danh, về bản chất đều làm tăng độ khó truy đòi tài sản, thậm chí hình sự cũng chưa chắc “cứu lại được”, nhưng ít nhất có thể kiểm soát các điểm then chốt.
Nguyên nhân chính gây cản trở cứu trợ dân sự
Nhìn lại ba vụ án trên, có thể thấy, dù các loại vụ việc khác nhau, nhưng sau khi bước vào giai đoạn cứu trợ, đều gặp phải những trở ngại mang tính hệ thống rất giống nhau.
- Nguyên tắc ưu tiên hình sự
Các hành vi liên quan đến tội phạm hình sự phải được khởi tố điều tra trước, vụ án dân sự thường phải chờ hoàn tất thủ tục hình sự.
Khi bản án hình sự xử lý quyền lợi tài sản, việc khởi kiện dân sự sẽ bị “đóng băng” hoặc bị chuyển sang xử lý hình sự.
Nếu vụ án dân sự bị chuyển sang công an, tòa án xác định hành vi có dấu hiệu tội phạm, thì đường dẫn dân sự bị buộc phải tạm dừng.
- Khó truy trách nhiệm xuyên quốc gia
Tiền liên quan và nghi phạm phân bố ở nhiều quốc gia, việc thu thập chứng cứ, điều tra và thi hành án xuyên quốc gia bị hạn chế rất nhiều.
Tính ẩn danh và khả năng lập trình của tài sản làm cho chúng có thể bị phân tán, chuyển đi trong thời gian ngắn, làm giảm khả năng truy đòi.
- Phức tạp trong xác định tài sản và định tính hành vi
Tài sản mã hóa có thể là công cụ thanh toán, hoặc mang các quyền lợi đầu tư hoặc quyền lợi phát sinh, sự khác biệt về định tính ảnh hưởng trực tiếp đến đường đi cứu trợ.
Ngay cả khi vào thủ tục dân sự, do tài sản phân tán, chứng cứ không đủ hoặc pháp luật không rõ ràng, tòa án thường khó hỗ trợ yêu cầu hoàn trả.
Thực tiễn rút ra
Việc hạn chế cứu trợ dân sự không chỉ là vấn đề thủ tục, mà còn là hạn chế về thể chế.
Trong các vụ việc liên quan đến tiền mã hóa, con đường hình sự vẫn là cách cứu trợ khả thi và thực tế nhất, vai trò của luật sư là giúp bên liên quan lập kế hoạch hợp lý, tránh tiêu hao không cần thiết trong lựa chọn thủ tục.
Gợi ý cho luật sư khi xử lý vụ việc: đừng chỉ làm “xếp chồng tài liệu”, mà phải làm “kiểm soát đường đi”
Kết hợp các vấn đề phát hiện qua ba vụ án ở các giai đoạn khác nhau, có thể tóm tắt năng lực cốt lõi của luật sư trong các vụ liên quan đến tiền mã hóa thành ba cấp độ: nhận diện rủi ro ban đầu, kiểm soát chứng cứ và cấu trúc trong quá trình, và nhận thức rõ về giới hạn thể chế.
(1) Giai đoạn đầu: Nhận diện rủi ro sớm, không chỉ sửa chữa sau khi xảy ra
Phân tích tính hợp pháp của giao dịch: xem có liên quan đến huy động vốn trái phép, lừa đảo hay hoạt động trái phép hay không, đặc biệt chú ý token có đặc điểm chứng khoán hay không.
Phân biệt tính chất tài sản: token thanh toán hoặc chức năng dễ được đưa vào khung “tài sản có thể lưu thông”; token có cam kết lợi nhuận dễ gây can thiệp hình sự hơn.
Dự đoán cấu trúc xuyên quốc gia: có liên quan đến chủ thể nước ngoài, sàn giao dịch hoặc địa chỉ ví, quyết định độ khó truy trách nhiệm sau này.
(2) Giai đoạn quá trình: xây dựng chuỗi chứng cứ có thể được tư pháp chấp nhận
Chuẩn hóa hợp đồng và ghi chú giao dịch: rõ ràng mục đích giao dịch và quyền nghĩa vụ, lưu trữ hệ thống các dòng chảy trên chuỗi và các thao tác.
Lưu trữ chứng cứ liên lạc xuyên quốc gia: dòng ngân hàng, email nền tảng, ghi chú trò chuyện, cần chú ý đến thời gian và tính liên tục.
(3) Hiểu rõ giới hạn thể chế: lựa chọn đường đi chính là chiến lược
Hầu hết các vụ liên quan đến tiền mã hóa khó tránh khỏi thủ tục hình sự, cần ưu tiên đánh giá khả năng thực thi của con đường hình sự.
Vụ án dân sự chỉ là công cụ hỗ trợ đàm phán và thu hồi tài chính, không phải là phương án chính.
Luật sư cần rõ ràng quản lý kỳ vọng của khách hàng, tránh hiểu lầm “có thủ tục” đồng nghĩa với “kết quả chắc chắn”.
(4) Nâng cao thực tiễn: hướng tới “đánh giá biên”
Nhiều vụ án dù chuẩn bị tài liệu kỹ lưỡng, vẫn có thể bị kẹt ở một điểm nào đó. Nguyên nhân thường không nằm ở năng lực, mà ở các “đánh giá biên” sau:
Cách hiểu về tính chất hành vi (lừa đảo vs. tranh chấp; tổ chức vs. trung gian; người hưởng lợi vs. công cụ);
Khả năng nhận diện cấu trúc rủi ro trước (cam kết lợi nhuận, điểm tập trung, cổng vào sàn, chứng cứ kiểm soát);
Cơ hội trong thời gian cửa sổ (đóng băng, phối hợp điều tra, khóa chủ thể).
Những đánh giá này không nằm trong luật, nhưng quyết định hướng đi của vụ án.
Từ “có thể làm gì” đến “khi nào có thể thành công”: biến các đánh giá then chốt thành phương pháp có thể tái sử dụng
Quay lại ba vụ án trên, ta nhận thấy điểm chung: nhiều vụ liên quan đến tiền mã hóa không phải là “không có quy tắc”, mà là có những khe hở giữa các quy tắc—định tính, thẩm quyền, chứng cứ, các điểm kiểm soát tài sản, mỗi điểm đều có thể làm đình trệ tiến trình vụ án.
Thực tế hơn nữa:
Ngay cả khi luật sư chuẩn bị tài liệu đầy đủ, vụ án vẫn có thể bị kẹt ở một điểm nào đó—không phải do năng lực, mà do gặp phải các “đánh giá biên” sau:
Hành vi này cuối cùng có phải là lừa đảo hay tranh chấp thương mại?
Chủ thể trách nhiệm có thể bị khóa hay không?
Cửa sổ kiểm soát tài sản còn mở không?
Những đánh giá này rất khó giải thích rõ ràng bằng “một câu kinh nghiệm”, cũng khó dựa vào vài điều luật để suy ra. Nó giống như một “kỹ thuật” trong xử lý vụ án: cùng một thực tế, có người có thể biến thành cấu trúc đủ để khởi tố; có người chỉ có thể gọi là “nghi ngờ tranh chấp”. Sự khác biệt thường nằm ở cách tổ chức chứng cứ, sắp xếp đường đi, và chọn đúng điểm chạm.
Vì vậy, năm nay, chúng tôi tổ chức buổi thảo luận/đào tạo thực tiễn kín tại Trịnh Châu, không phải để “giảng lại khái niệm”, mà để phân tách các đánh giá này, biến chúng thành phương pháp làm việc trực tiếp cho luật sư:
Tập trung vào các điểm dễ gây nhầm lẫn, cũng là những điểm ảnh hưởng lớn đến kết quả: khi nào ưu tiên hình sự, khi nào cố gắng giữ tài sản, khi nào dùng dân sự làm công cụ hỗ trợ, khi nào cần điều chỉnh chiến lược.
Phân tích hệ thống các điểm tiếp cận hình sự, cơ chế thẩm quyền, điểm kiểm soát tài sản và cách tổ chức vòng chứng cứ;
Vừa làm rõ logic cơ bản của ngành và hệ thống giao dịch, vừa xây dựng khung phương pháp có thể tái sử dụng cho các cấu trúc rủi ro cao, các phạm tội phổ biến, các góc phòng vệ, và các điểm then chốt trong tiến trình vụ án. Mục tiêu rất đơn giản—giúp bạn trở lại thực tiễn, có thể tiếp nhận tư vấn, và xử lý các vụ án hình sự liên quan đến tiền mã hóa một cách ổn định.
