Phí rủi ro và Chi phí vốn
Trên thị trường tài chính, nhà đầu tư không chấp nhận rủi ro miễn phí. Nếu một khoản đầu tư có yếu tố bất định, khoản đầu tư đó bắt buộc phải mang lại lợi nhuận bổ sung để bù đắp—khoản lợi nhuận này được gọi là phí rủi ro.
Cấu trúc logic cơ bản nhất được minh họa bằng bảng sau:
Công thức là: Lợi nhuận yêu cầu = Lãi suất phi rủi ro + Phí rủi ro. Cấu trúc này quyết định chi phí vốn.
Khi doanh nghiệp huy động vốn, doanh nghiệp phải đưa ra mức lợi nhuận kỳ vọng tương xứng với rủi ro để thu hút nhà đầu tư. Rủi ro càng cao thì chi phí vốn càng lớn; chi phí vốn càng cao thì định giá doanh nghiệp càng thấp.
Từ góc nhìn nhà đầu tư, các nguồn gốc của phí rủi ro bao gồm:
- Rủi ro tín dụng (khả năng vỡ nợ)
- Rủi ro thị trường (biến động hệ thống)
- Rủi ro thanh khoản (khó thanh lý)
- Rủi ro chính sách và pháp lý
- Rủi ro bất cân xứng thông tin
Khi điều kiện thị trường bất ổn, phí rủi ro tăng lên; khi tâm lý thị trường lạc quan và thanh khoản dồi dào, phí rủi ro bị nén lại. Do đó, biến động giá tài sản thường không xuất phát từ thay đổi của bản thân tài sản, mà do nhu cầu bù đắp rủi ro trên thị trường thay đổi.
Lãi suất, Chiết khấu và Giá trị thời gian
Nếu phí rủi ro giải thích cách bất định được định giá, thì lãi suất và cơ chế chiết khấu giải thích cách thời gian được định giá. Một nguyên lý cốt lõi trong tài chính là một đô la ở hiện tại có giá trị hơn một đô la trong tương lai. Đó là giá trị thời gian của tiền tệ.
Trong tài chính truyền thống, việc định giá tài sản thực chất là chiết khấu dòng tiền tương lai. Dù là cổ phiếu, trái phiếu hay bất động sản, giá trị của chúng được xem là tổng các dòng tiền tương lai chiết khấu về hiện tại theo một tỷ lệ nhất định.
Ví dụ:
- Lãi suất tăng → tỷ lệ chiết khấu tăng → giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai giảm → giá tài sản giảm
- Lãi suất giảm → tỷ lệ chiết khấu giảm → giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai tăng → giá tài sản tăng
Đó là lý do tại sao chính sách lãi suất của ngân hàng trung ương có tác động rộng khắp đến mọi loại tài sản.
Tỷ lệ chiết khấu thường bao gồm hai thành phần:
- Lãi suất phi rủi ro
- Phí rủi ro
Như vậy, lãi suất ảnh hưởng không chỉ đến thị trường trái phiếu mà còn đến định giá cổ phiếu và dòng vốn.
Khi thị trường kỳ vọng lãi suất tương lai sẽ tăng, tài sản dài hạn thường chịu áp lực; ngược lại, khi kỳ vọng thanh khoản sẽ nới lỏng, tài sản tăng trưởng thường hưởng lợi. Thời gian và rủi ro được hợp nhất trong mô hình chiết khấu.
Biến động và cơ chế hình thành kỳ vọng thị trường
Nếu lãi suất định giá thời gian và phí rủi ro định giá bất định, thì biến động định giá sự đồng thuận của thị trường về mức độ bất định trong tương lai.
Biến động không đồng nghĩa với rủi ro mà là kỳ vọng của thị trường về biến động giá trong tương lai. Trong thị trường tài chính truyền thống, biến động được hình thành bởi một số cơ chế chủ yếu:
- Sự khác biệt về kỳ vọng vĩ mô giữa các thành viên thị trường
- Biến động thanh khoản
- Mức đòn bẩy và áp lực ký quỹ
- Bất định từ các chính sách hoặc sự kiện lớn
- Nhu cầu phòng ngừa rủi ro trên thị trường phái sinh
Biến động có đặc tính tự khuếch đại:
- Thị trường tăng/giảm → biến động tăng → mô hình rủi ro siết chặt → giảm đòn bẩy thụ động → biến động tiếp tục tăng
- Thị trường ổn định → biến động giảm → đòn bẩy tăng → khẩu vị rủi ro tăng
Biến động ngụ ý trên thị trường quyền chọn phản ánh trực tiếp cách thị trường định giá rủi ro tương lai. Ví dụ, khi nhà đầu tư mua số lượng lớn quyền chọn Put phòng hộ, biến động ngụ ý tăng lên, thể hiện kỳ vọng rủi ro thị trường tăng. Bản thân biến động cũng đã trở thành một loại tài sản có thể giao dịch.
