Viết bài: Luật sư Bạch Quỳnh, Luật sư EvanLee
Giới thiệu
Khái niệm “tiền tệ” đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc biến đổi lớn. Trong tương lai, tiền sẽ do nhà nước phát hành hay giao cho thị trường?
Có thể, câu trả lời không phải là chọn một trong hai.
Khi các quốc gia đẩy mạnh triển khai “tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương” (CBDC), thì một loại “stablecoin” do thị trường tạo ra nhưng được pháp luật công nhận đã âm thầm gia nhập hệ thống tài chính toàn cầu. Chúng không giống đối thủ, mà còn giống như một cặp cộng tác không ngừng hoàn thiện. Sự tồn tại song song và hợp tác của chúng sẽ định nghĩa lại từng khoản thanh toán, từng giao dịch của chúng ta—dù là đô la Mỹ, euro hay nhân dân tệ. Cuộc cách mạng thầm lặng này đang viết lại quy tắc của tiền tệ trong tương lai.
Stablecoin VS CBDC
Stablecoin và tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) dù thường được bàn luận cùng nhau, nhưng nguồn gốc và nhiệm vụ hoàn toàn khác nhau.
Stablecoin do thị trường tạo ra
Được các doanh nghiệp hoặc tổ chức tạo ra, phát triển trên nền tảng blockchain mở, vốn phù hợp với các giao dịch nhanh trong thế giới số, chuyển khoản xuyên biên giới và tài chính phi tập trung. Dù cũng phải chịu sự quản lý, nhưng vẫn giữ được một phần không gian riêng tư, có lợi thế rõ rệt về tốc độ và linh hoạt.
CBDC do nhà nước chủ đạo
Do ngân hàng trung ương phát hành trực tiếp, nhiệm vụ chính là duy trì chủ quyền tiền tệ, tăng cường kiểm soát tài chính, phục vụ lợi ích cộng đồng. Mỗi giao dịch của nó thường có thể truy xuất, thuận tiện cho nhà nước thực thi quản lý và chính sách tiền tệ. Mục tiêu của CBDC không phải là loại bỏ stablecoin, mà là cung cấp một nền tảng quốc gia đáng tin cậy cho toàn bộ hệ sinh thái tiền kỹ thuật số.
Thực tế, chúng đang hình thành một mối quan hệ hợp tác phân công rõ ràng:
- CBDC nội địa: phù hợp hơn cho các thanh toán hàng ngày trong nước, điều chỉnh chính sách, các “kịch bản nội địa”
- Stablecoin quốc tế: thể hiện ưu thế trong thanh toán xuyên biên giới, tài chính mã hóa, luồng tài sản toàn cầu “offshore”.
Các nơi như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) cũng đang thử nghiệm CBDC, đồng thời cấp phép cho stablecoin phù hợp quy định, thúc đẩy sự tồn tại song song của hai loại này.
Trong tương lai, chúng ta có thể sống trong một hệ thống tiền tệ hai tầng:
Tiền kỹ thuật số do nhà nước cung cấp làm nền tảng ổn định, stablecoin do thị trường tạo ra mang lại sự linh hoạt và đổi mới—chúng không thay thế lẫn nhau, mà cùng nhau xây dựng bức tranh thanh toán và tài chính của kỷ nguyên mới.
Tiến trình triển khai CBDC toàn cầu
CBDC toàn cầu đang trải qua giai đoạn thử nghiệm và mở rộng quan trọng. Dù các thử nghiệm ban đầu còn hạn chế, nhưng thế hệ tiền kỹ thuật số mới đang dần hình thành quy mô, thiết kế và mục tiêu ngày càng đa dạng.
Bahamas · Sand Dollar (ra mắt năm 2020)
Là CBDC toàn quốc đầu tiên trên thế giới, “Sand Dollar” nhằm nâng cao khả năng tiếp cận tài chính, đặc biệt ở các đảo xa thiếu dịch vụ ngân hàng. Nó giảm chi phí giao dịch và duy trì chức năng thanh toán sau thiên tai. Tuy nhiên, tỷ lệ người dùng chấp nhận còn thấp, chiếm tỷ trọng nhỏ trong lưu thông tiền tệ, và lo ngại về quyền riêng tư đi kèm với tính khả truy xuất của nó.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra với eNaira của Nigeria và JAM-DEX của Jamaica, các chiến dịch ban đầu chưa đạt kỳ vọng.
Trung Quốc · Nhân dân tệ số
Kể từ khi thử nghiệm từ năm 2020, số lượng đã tăng rõ rệt:
Quy mô thanh toán từ 7,3 nghìn tỷ nhân dân tệ tháng 7 năm 2024, lên 16,7 nghìn tỷ tháng 11 năm 2025; số lượng ví từ 1,8 tỷ lên 22,5 tỷ.
Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc sẽ triển khai hệ thống quản lý mới cho nhân dân tệ số từ tháng 1 năm 2026, thúc đẩy sự chuyển đổi từ “tiền mặt kỹ thuật số” sang “tiền gửi kỹ thuật số”. Khác với hướng đi chú trọng quyền riêng tư của châu Âu, e-CNY tập trung vào hiệu quả và mở rộng, đồng thời khám phá thanh toán xuyên biên giới qua các dự án như mBridge.
Liên minh châu Âu · Euro kỹ thuật số
Hiện đang trong giai đoạn chuẩn bị, dự kiến ra mắt như một bổ sung cho tiền mặt và tiền gửi ngân hàng, có thể sớm nhất vào năm 2029 (hoặc khả năng là đầu năm 2030). Thiết kế nhấn mạnh bảo vệ quyền riêng tư và chống giả mạo, thông qua phân tách dữ liệu danh tính và dữ liệu thanh toán để đạt được khả năng ẩn danh có kiểm soát, nhằm giảm phụ thuộc vào hệ thống thanh toán nước ngoài.
Vương quốc Anh · Bảng Anh số
Cũng chú trọng bảo vệ quyền riêng tư, rõ ràng cấm chính phủ truy cập dữ liệu giao dịch cá nhân. Giới hạn sở hữu cá nhân có thể đặt ở mức 1-2 vạn bảng Anh, cao hơn 3.000 euro của EU, và mở cho cả cư dân lẫn không cư dân.
Quốc gia Kyrgyzstan · Som số
Đang theo hướng thực dụng, khám phá hợp tác với hạ tầng mã hóa hiện có như BNB Chain, theo chiến lược từng bước:
- Kết nối ngân hàng trung ương và ngân hàng thương mại
- Tích hợp kho bạc để thực hiện thanh toán chính phủ
- Thử nghiệm chức năng thanh toán offline
Quốc gia này còn phát hành stablecoin quốc gia KGST và dự định xây dựng dự trữ tiền mã hóa để thúc đẩy sử dụng CBDC quốc tế.
Xem xét các thực tiễn của các quốc gia, phần lớn CBDC hướng tới mục tiêu chính là phổ cập tài chính, nâng cao hiệu quả thanh toán và chủ quyền tiền tệ, nhiều nơi còn cam kết bảo vệ quyền riêng tư người dùng. Tuy nhiên, khi quy mô mở rộng, các vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết: trong vận hành thực tế, thiết kế bảo vệ quyền riêng tư có thể duy trì hay sẽ bị vượt qua bởi nhu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn của nhà nước? Trong tương lai, CBDC sẽ tìm kiếm sự cân bằng lâu dài giữa hiệu quả, quyền riêng tư và kiểm soát.
Xu hướng mới và chiến lược chuyển hướng
Phát triển tiền kỹ thuật số toàn cầu đang bước vào giai đoạn thực dụng hơn. Các quốc gia không còn chỉ “thử nghiệm”, mà dựa trên nhu cầu riêng, thúc đẩy có mục tiêu rõ ràng.
Mỹ: Ưu tiên stablecoin, tạm hoãn đồng đô la số
Mỹ đã xác định rõ hướng đi: ưu tiên quản lý stablecoin, không vội vàng ra mắt đồng đô la số. Dự luật “Clear Payment Stablecoin Act” do Hạ viện thông qua năm 2024 đã thiết lập khung pháp lý liên bang cho các tổ chức tư nhân phát hành stablecoin. Trong khi đó, Cục Dự trữ Liên bang tỏ ra thận trọng với đồng đô la số bán lẻ, cho rằng chưa “khẩn cấp”, và cần có sự ủy quyền của Quốc hội. Điều này có nghĩa là Mỹ để thị trường dẫn dắt đổi mới tiền kỹ thuật số, còn nhà nước tập trung xây dựng quy tắc.
Ấn Độ, Brazil: Làm cho tiền kỹ thuật số “có thể lập trình”, giải quyết các vấn đề thực tế
Tiền kỹ thuật số không còn chỉ là “tiền điện tử”, mà còn trở thành công cụ chính sách nâng cao hiệu quả.
Ấn Độ tập trung thử nghiệm đồng rupee số để phát tiền trợ cấp chính phủ, đảm bảo tiền đến đúng người thụ hưởng, không bị lạm dụng.
Hệ thống Drex của Brazil dự kiến ra mắt cuối năm 2025, tích hợp hợp đồng thông minh, tự động trừ thuế, thực thi hợp đồng, biến CBDC thành công cụ tự động hóa hiệu quả.
Nhật Bản: “Chủ yếu từ hệ thống bán buôn”, nâng cấp hệ thống tài chính nội bộ
Khác với nhiều quốc gia bắt đầu từ phía công chúng, Ngân hàng trung ương Nhật chọn phát hành “CBDC dạng bán buôn” dành cho ngân hàng và tổ chức tài chính để thanh toán liên ngân hàng, dự kiến thử nghiệm trong 2026-2027, còn phiên bản bán lẻ dành cho người dân tạm thời chưa triển khai. Điều này thể hiện tư duy thực dụng: trước tiên nâng cấp hạ tầng tài chính cốt lõi, sau đó mới xem xét ứng dụng công chúng.
Các ví dụ này cho thấy, cấu trúc tiền kỹ thuật số toàn cầu đang hướng tới phân hóa và thực dụng—có quốc gia tăng cường đổi mới dưới sự quản lý chặt chẽ, có quốc gia tận dụng khả năng lập trình để đạt mục tiêu chính sách, có quốc gia bắt đầu từ nội bộ hệ thống tài chính. Trong tương lai, sẽ không có một con đường duy nhất, mà chỉ có những con đường phù hợp với đặc thù quốc gia.
Kết luận
Vấn đề cốt lõi của tiền tệ trong tương lai rất rõ ràng: làm thế nào để tiền kỹ thuật số của nhà nước và stablecoin của thị trường phối hợp tốt?
Toàn cầu đã bắt đầu hành động:
Dự án “Agola” của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế đang thử nghiệm cách CBDC và ngân hàng số có thể liên thông trong cùng một hệ thống.
Chương trình “Guardians” của Singapore đã thực hiện hợp tác thanh toán giữa CBDC, stablecoin và tài sản số trong thực tế.
Những nỗ lực này có mục tiêu rất đơn giản: không để tiền trong tương lai bị phân tán thành các hòn đảo không thể liên thông. Chìa khóa là, tiền kỹ thuật số do nhà nước dẫn dắt phải có khả năng “đối thoại” và vận hành trơn tru cùng stablecoin đã được sử dụng rộng rãi.
Điều thú vị là, cùng với sự phát triển của CBDC, một hiệu ứng bất ngờ có thể đang xuất hiện: nó lại làm cho stablecoin phi tập trung trở nên hợp pháp hơn, vững chắc hơn, xác nhận vị trí không thể thiếu của stablecoin trong hệ thống tài chính tương lai.
Cấu trúc tiền tệ trong tương lai có thể không phải là ai thay thế ai, mà là mỗi loại có vai trò riêng, hợp tác cùng nhau.
